خانه / شعر / توصیف‌های شاعرانه

توصیف‌های شاعرانه

تحلیلی بر مجموعه‌‌ شعر «حفره‌ها» اثر گروس عبدالملکیان

اشاره: آقای رسول معرک‌نژاد در دوشنبه‌های نقد شعر به سراغ  کتاب «حفره‌ها»ی گروس عبدالملکیان رفته است؛ نقدی کلاسیک.

مجموعه‌ حفره‌ها شامل ۲۴ قطعه شعر است که تمامی آنها دارای عنوان هستند؛ حتی سه شعری که عنوان آنها «بدون نام» است. در این مجموعه، سه شعر ـ از همه موفق‌تر ـ به شعریتِ شعر نزدیک شده‌اند و در این نوشتار بر آن هستم که تمایز و چرایی انتخاب آنها را از بین دیگر شعرها بیان کنم: «بدون نام» صفحه‌ی۱۳، «خواب» صفحه‌ی۳۶ و «دو نقطه» صفحه‌ی ۴۸٫

«بدون نام»

باد که می‌آید / خاک نشسته بر صندلی بلند می‌شود / می‌چرخد در اتاق / دراز می‌کشد کنار زن، / فکر می‌کند / به روزهایی که لب داشت

این شعر که با تصویر شروع می‌شود، در خود به لایه‌های ضمنی اشاره دارد و از استعاره‌ بودن کلیت شعر، بهره برده است؛ ضمن این‌که پیشینه‌ای از ادبیات کلاسیک را در واژه‌های «خاک» و «لب» با خود دارد و حتی در وجه اسطوره‌ای می‌تواند به آفرینش آدم و حوا اشاره داشته باشد. به عبارتی شعر، تفسیر و تأویل‌پذیر است و از چنبره‌ی سانتیمانتالیسم کلامی و گفت‌وگوهای شخصی که در بسیاری از شعرهای این مجموعه وجود دارد خارج شده است.

«خواب»

شعر «خواب» از نظر فُرمی، شعر قابل ‌تأملی‌ست؛ «حالا که رفته‌ای، بیا / بیا برویم / بعدِ مرگت قدمی بزنیم / ماه را بیاوریم / و پاهامان را تا ماهیان رودخانه دراز کنیم / بعد / موهایت را از روی لب‌هایت بزنم کنار / بعد / موهایت را از روی لب‌هایت بزنم کنار / بعد / موهایت را از روی لب‌هایت… / لعنتی / دستم از خواب بیرون مانده است». شاعر، فضایی استعاری میان مرگ و خواب پدید آورده که در تکرارها به اجرا درآمده است؛ نمایش آخرین تصویر از چهره‌ی کسی که دیگر زنده نیست. شاعر توانسته در ارتباط واژگانی، به تناسب دست پیدا کند؛ به مانند ارتباط واژه‌‌های «ماه» و «ماهیان». پایان‌بندی مناسبی شعر، در اتفاقِ «دست از خواب بیرون ‌ماندن»، «دست از قبر بیرون ‌ماندن» را تداعی می‌کند؛ مرگی که هنوز به باور نرسیده است و بخشی از جهان زندگان را طلب می‌کند و همچنان چشم‌ انتظار است. به گفته‌ی «نجومیان»، «مرگ برای «ژاک لاکان» یک «امر واقع» است؛ یعنی ما وقتی مرگ را تجربه می‌کنیم که دیگر از «امر نمادین» ](جایی که کودک، زبان باز می‌کند و سخن می‌گوید)[ خارج شد‌ه‌ایم. اینجاست که وقتی تجربه‌هایی شبیه مرگ یا نزدیک به مرگ اتفاق می‌افتند، «تروما» اتفاق می‌افتد و امر نمادین دچار تزلزل شده و مورد تهدید قرار می‌گیرد.»

البته از نظر فُرمی با توجه به اینکه سطر «موهایت را از لب‌هایم بزنم کنار» برای بار نخست، به طور کامل می‌آید و در تکرار سوم، به «موهایت را از روی لب‌هایت…» مختصر شده، بهتر بود در تکرار دوم نیز روند کوتاه‌شدن اتفاق می‌افتاد تا شعر، ساختار منسجم‌تری بیابد؛ بدین‌گونه: «بعد / موهایت را از روی لب‌هایت بزنم کنار / بعد / موهایت را از روی لب‌هایت بزنم… / بعد / موهایت را از روی لب‌هایت…».

«دو نقطه» سومین شعر این مجموعه که می‌توان به آن اشاره کرد، «دو نقطه» (صفحه‌ی۴۸) است؛ دو نقطه‌ای که در سه فضا به مشابهت‌هایشان اشاره شده و شاعر توانسته آنها را در سه فضا بر هم منطبق کند؛ بیانِ عشقی که در هر سه بند، مستتر است. بند نخست: «سنگ‌ها رودخانه را زیبا کرده‌اند / یا آب، سنگ را؟ / چیزی در این میان گم شده است، / دو نقطه / بی آن که خطی در میان باشد / به هم وصل شده‌اند…»   بند دوم: «عزیزم شعرو یه دقیقه ول کن / بیا گوش کن / این خبر جالبه: / بینندگانِ عزیز! / این یک تصویر ماهواره‌ای است / و در آن / دو نقطه‌ی بنفش و زرد / بی آن که خطی در میان باشد / به هم وصل شده‌اند.» و در بند آخر: «از پنجره به بیرون نگاه می‌کنم: / زن از خیابانِ ولیعصر / مرد، در ایستگاهِ پارک‌وی… / باران / نَم‌نَم بند می‌آید / مرد / کلاهِ زردش را برداشته / زن / چترِ بنفشش را می‌بندد». در این شعر سه فضا که «بی آن که خطی در میانشان باشد / به هم وصل شده‌اند» داریم که نهایتا به بازتابی از مرد با کلاهِ زرد و زن با چتر بنفش منتهی می‌شوند. همچنین دو زبان معیار و محاوره در این شعر، مناسب نشسته‌اند و با ضخیم(Bold)کردنِ واژه‌ها، سخن از فضایی به فضای دیگر کشیده شده است؛ از صحبت دو نفر به گوینده‌ی درون رسانه؛ گوینده نیز سخن شاعر را بازگو می‌کند که «بی آن‌که خطی در میانشان باشد / به هم وصل شده‌اند».

جدا از سه شعری که به آنها اشاره شد، دیگر شعرها با آن که اشاره به محیط پیرامون شاعر دارند و از کنش‌های انسانی و اشیا بهره برده‌اند، از تصویر (ایماژ) تهی‌اند و بیشتر، توصیف و شرحِ ماوَقَع هستند. بنا به اندیشه‌ی «پفلوگماخر» (TorstenPflugumacher) توصیف، متن‌گونه‌ای‌ست که برای مختصات مکان و شی‌ء و شخص به کار می‌رود. به زعم «هرمن» (David Herman) شرح، تابع قوانین علمی بر پدیده‌های مشابه با شیوه‌های استقرایی و قیاسی‌ست. او همچنین درباره‌ی توصیف معتقد است که معمولاً صفاتی را به پدیده‌ها نسبت می‌دهد و دارای دو ویژگی است: «ایستا»ست و «پویا»؛ ایستا نظیر «نور / تاریکی را / پنهان کرده بود…»(ملاقات، ص۱۱) و پویا مانند «مسافرانش / حرف می‌زنند / قهوه می‌خورند / می‌خندند» (مادون قرمز، ص۴۶).

توصیف‌ها به اطناب می‌انجامند؛ پس به خواننده اجازه‌ی سفیدخوانی نمی‌دهند و لُب کلام را در سطرهای پیشین و انتهایی شعر برملا می‌کنند. برای نمونه در انتهای شعر «حدود صبح» اشاره می‌شود به «پریدن، ربطی به بال ندارد / قلب می‌خواهد». جدا از این که قلب به جای «جرأت» به کار رفته، شعر به پریدن بدون بال و جرأت‌ داشتن اشاره دارد؛ به شخصی که می‌خواهد از پنجره بپرد. از طرفی شاعر در بند دومِ ابتدای شعر، دست خودش را رو کرده است: «می‌ایستد روبه‌روی پنجره، / می‌گذارد مرگ / از دهانش پایین برود». واژه‌ی مرگ از همان آغاز، شعر را به سطح صریح می‌کشاند و فاش می‌شود که متن، شرح پریدن از پنجره است.

روایت‌ها ساده و بدون بُعد استعاری‌اند و بدین قرار، شاعر هر جا خواسته به شعریت شعر بیفزاید از چند تکنیک بهره برده است: تداعی‌ها، تکرارها، تشبیه‌ها و همچنین پایان‌بندی‌هایی که با وجود بدیع‌ بودن‌شان، با کلیت شعر، ارتباطِ مفهومی و ساختاری ندارند. برای نمونه در انتهای شعر «ملاقات» آمده است: «نهنگی که در ساحل تقلا می‌کند / برای دیدن هیچ‌کس نیامده است»؛ عبارتی که با آنکه به‌تنهایی برای پایان‌بندی شعر، مناسب ا‌ست، در شعر مذکور، این عبارت پایانی و واژه‌ی نهنگ، استعاره‌ای از کل فضای شعر نشده است؛ فقط به استعاره‌ی مُصرحه اشاره دارد که در آن نهنگ، جایگزین انسان شده است و بازتابِ کنشِ انسانی‌ست که قصد خودکشی دارد.

تکرارها نیز اگرچه ایجاد فُرم کرده‌اند، در ساختار شعر، کارکردی ندارند و به نوعی حشو هستند. مثلا می‌توان به شعر «هَواس» اشاره کرد که واژه‌ی «هوا» هشت بار در آن تکرار شده است و به غیر از «هوا»ی نخست و «هوا»ی انتهای شعر، مابقیِ تکرارها، حشو هستند؛ «هوا که پیرهن پوشیده / هوا که میز صبحانه را می‌چیند / هوا که گوش می‌دهد به شعرهام / هوا که در موهایم دست می‌برد / هوا که داغم می‌کند / هوا که هوایی‌ام کرده / هوا / که حواسش نبود این شعر است / و از پنجره بیرون رفت». از طرفی کنش‌هایی که برای ‌«هوا» در نظر گرفته شده‌اند می‌توانند بیش از آنچه ذکر شده‌اند باشند و با رفتار و افعالِ بیشتری برای هوا ادامه یابند و لطمه‌ای نیز به شعر وارد نشود.

تشبیه‌ها در بسیاری از شعرها  به سرانجامی منجر نمی‌شوند؛ «کلمات چیستند / که چون میخ‌ها در پایم فرورفته‌اند / و چون شاخه‌های نرگس / در دستانم منتظرند» (کلمات، ص۷۱). آیا این تصویر، بیانِ درد و ناتوانی از راه‌رفتن است؟ چرا کلمات مثل میخ در پا فرومی‌روند؟ و کف دستان مثل نرگس منتظرند؟ اگرچه می‌شود برای آنها فرضیه‌هایی مطرح کرد و توجیه ساخت اما اینها در ساختار کلامی و مفهومیِ شعر به‌راستی  کارکردی ندارند.

  • عبدالملکیان، گروس؛ مجموعه شعر «حفره‌ها»؛ نشر چشمه، تهران، چاپ نخست (سال۱۳۹۰)
  • نجومیان، امیرعلی؛ مرگ میان حروف قدم می‌زند (متن سخنرانی)؛ برگرفته از سایت: http://www.garousabdolmalekian.com بخش نقدهای دیگران.
  • هرمن، دیوید؛ عناصر بنیادین در نظریه‌های روایت؛ حسین صافی؛ نشر نی، تهران، ۱۳۹۳؛ صص ۱۳۷، ۱۴۶ و ۲۳۶٫

 

همچنین ببینید

پرفروش‌های شعر دهه نود/ آب در سبک هندی

سید اکبر میرجعفری کتاب «ضد» سروده فاضل نظری را نقد کرده است

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *