خانه / روایت / شریان‌های مخفی حیات

شریان‌های مخفی حیات

درباره قنات‌های یزد

جلال در این روایت، گزارشی از قنات‌های یزد به دست می‌دهد. این نوشته از تک‌نگاری «سفر به شهر بادگیرها»ی انتخاب شده است. اگر کسی می‌خواهد امروز از وضعیت آب در یزد بنویسد می‌تواند از آخرین جمله جلال در این گزارش آغاز کند. 

یکی از دوستانم ـ که در دادگستری شهر مقامی دارد ـ می‌گفت اغلب دعواها در این شهر جزایی است و از نوع ترک اتفاق. زن به شرط اینکه روزی سه تا نان و دو سیر و نیم قند و چایی و همین قدر گوشت به خانه‌اش برسد، حاضر است به هر صورت که شده با شوهر بد اَخم صلح کند. غیر از این، مهم‌ترین دعوایی که در دادگاه مطرح می شود، دعوای قنات است. که فلان‌ کس قناتش را یک متر جابجا کرده و قنات همسایه دادش از بی‌آبی درآمده! و با این همه، جالب این است که این دعواها همیشه میان دو قنات جدا از هم است، وگرنه صاحبان یک قنات قرن‌هاست که با هم کنار آمده‌اند. در تمام یزد و اطرافش، کم‌تر قنات اربابی وجود دارد. بخصوص که همه قنات‌های بزرگ خرده مالک است. یک رشته آب زیرزمینی است که دو سه آبادی را مشروب می کند و اهل این دو سه آبادی در آن شریکند. سر وقت لاروبی‌اش می‌کنند و در موقع لزوم، یک صدا به مرافعه با قنات همسایه بر‌می‌خیزند.

در یزد، آب آفتابی نیست. مخفی است. ۴۰-۵۰ متر زیر زمین است. باید از پلکان تاریک و خنک «جوها» سرازیر بشوی و مواظب باشی پایت نلغزد و وقتی از تشنگی به جان آمدی، به مجرای قنات برسی و ببینی که زن‌ها نشسته‌اند و در آن تاریکی زیرزمین، رخت یا ظرف می‌شویند و بوی گند در فضا است و تشنگی فراموشت بشود و خستگی فشار بیاورد و ندانی از این همه پله چه‌طور بالا بروی.

«جوزارچ» و «جوجیوه» را این‌طور دیدن کردیم. که اولی قناتی است و از محلی به اسم «زارچ» می‌آید و دومی آبی است که معتقدند جیوه دارد. هیچ‌کس به اندازه یک یزدی قدر آب را نمی‌داند. یزد و اطرافش در حدود صد قنات بزرگ دایر دارد. علاوه بر بیست‌تایی قنات بایر و قنات‌های کوچک شخصی و اربابی. طول قنات‌ها تا ده پانزده فرسخ هم می‌رسد و عمق بعضی از چاه‌های «پیشکار» تا ۱۲۰ متر است. خرج لاروبی قنات‌ها از سالی ده نیم (یعنی پنج درصد) تا نصف درآمد آنهاست. به تفاوت قنات‌هایی هم در حومه یزد هست که تمام عوایدش را باید صرف لاروبی کنند. معمولا در مقدار آب قنات‌های بزرگ، با تغییر فصل، تغییری رخ نمی‌دهد. اما قنات‌های کوچک، در فصول مختلف، آبشان کم و زیاد می‌شود. این اطلاعات را از یک مقنی‌باشی سرشناس گرفتم که در جواب سؤال «آیا لوله‌های عمیق لطمه‌ای به کار قنات‌ها می‌زند؟» گفت: «چون لوله چاه‌های عمیق شبکه دارد، عموما به قنات‌ها و زه‌های نزدیک خود تا صد متری صدمه می‌زند.» به این طریق دارند به ضرب ماشین، حتی ترتیب این شریان‌های مخفی حیات را نیز به بی‌سروسامانی می‌کشانند. یک چاه عمیق در میدان باغ ملی یزد زده بوند و چند تا هم در جاهای دیگر.

همچنین ببینید

آب باریکه/ باوا

باوا داستانی درباره به زیر آب رفتن زیست بوم جغرافیای انسانی یک منطقه است؛ که با ساختن سد این اتفاق بوجود آمد.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *