خانه / شعر / کارنامه (۱۰)

کارنامه (۱۰)

تاثیر سیاست‌های فرهنگی رهبران و دولت‌های جمهوری اسلامی بر ادبیات(دورۀ احمدی نژاد؛ بازگشت)

۳- آمارگرایی:
۳-۱- فرهنگ:
علاقۀ رئیس جمهور به ارائۀ آمار فعالیت‌هایش، دولت او را از دولت‌های پیشین متمایز می‌کند؛ به‌خصوص که خودش نیز همواره دستاوردهایش را با ۱۶ سال قبل (دولت‌های ‌هاشمی و خاتمی) مقایسه می‌کند و برتری محسوس آمارهایش را به نمایش در می‌آورد.
۳-۲- ادبیات:
در ادبیات نیز آمار نشر چنین وضعیتی داردِ؛ مثلا اگر در دوره‌‌های پیشین علی انسانی در ۵۵ سالگی اولین کتابش را منتشر می‌کرد، در این دوره محمد سهرابی در ۳۵ سالگی، فقط در یک سال ۵ کتاب شعر منتشر می‌کند؛ نسخۀ نسیان، به همین کالی، تخته مشق، سایۀ صدا و تیرۀ سحر.
چند جریان جانبی بر گسترش کمّی شعر این دوره تأثیر مثبت می‌گذارند که بعضا کیفیت را هم بالا می‌برند:
یکی رسانه‌ای شدن دیدار شاعران با رهبر است. آیت‌الله خامنه‌ای که از سنین جوانی با انجمن‌های شعری مشهد و تهران در ارتباط بوده‌اند، از دورۀ ریاست جمهوری خود دیدار‌های سالانه‌ای را با شعرا داشته‌اند؛ اما در این دوره، این دیدار‌ها بُعد رسانه‌ای قوی‌تری پیدا می‌کند. این امر مشوق بزرگی برای شعرای جویای نام محسوب می‌شود.
نکتۀ دیگر وفور همایش‌ها و کنگره‌‌های شعر مذهبی است؛ رویکرد ارزشی دولت نهم باعث می‌شود هر نهاد و سازمان کوچک و بزرگی فراخوان ادبی بدهد و کنگره برگزار کند. این مسئله باعث تولید انبوه شعر‌های سفارشی و مناسبتی می‌شود که البته نمونه‌‌های مقبول و موجه نیز در میان آن‌ها کم نیست.
علاوه بر این‌ها، حلقه‌‌های شعر ماهانه و هفتگی متعدد در شهر‌های کوچک و بزرگ، باعث رونق شعرخوانی و شعر گویی می‌شود. برخی از این جلسات با آموزش یا نقد نیز همراهند که معمولا مخاطبان جوان خود را طبق سلیقۀ گردانندگان جلسه تربیت می‌کنند.
رواج بیش از پیش وبلاگ‌نویسی و حضور در شبکه‌‌های مجازی مانند فیس بوک و … امکان دیگری برای شعرا فراهم می‌کند؛ حلقه‌‌های شعر مجازی. شعرا در این حلقه‌‌های مجازی بسیار از یکدیگر متأثرند؛ به حدی که اغلب نمی‌توان مبدع یک ترکیب یا مضمون را از بین انبوه شاعرانی که آن را به کار برده‌اند، تشخیص داد.
نکتۀ مهم دیگر محتوای کتب شعر مذهبی است که در این دوره، بیشتر بر اساس ترتیب و توالی مناسبت‌های مذهبی مرتب می‌شوند؛ مثلا مطابق دهۀ اول محرم: مسلم، ورود به کربلا، حر و … . بسیاری از شعرا علاوه بر شهدای کربلا، برای هر یک از امامان معصوم «علیهم‌السلام» هم شعر می‌گویند و «آلبوم» خود را کامل می‌کنند. تصنعی بودن برخی از این شعر‌های آلبومی به وضوح قابل تشخیص است؛ مثلا دو شعر زیر برای وفات حضرت خدیجه سروده شده‌اند؛ اما چون شاعران حرف، اندیشه یا احساس چندانی به آن حضرت ندارند، سریع بحث را عوض کرده و به روضه‌های آشنای فاطمیه و عاشورا پرداخته‌اند:
از درد غربت داشت کوثر گریه می‌کرد زهرا به روی قبر مادر گریه می‌کرد
خاک مزار مادرش را می‌گرفت و با دست خود می‌ریخت بر سر گریه می‌کرد
یاد گذشته، یاد آینده، برای این مادر و دختر، پیمبر گریه می‌کرد
گرم تماشای عزاداری آنها یک گوشه‌ای آرام حیدر گریه می‌کرد
تکرار شد این قِصه اما در دل شب این بار زینب، زار و مضطر گریه می‌کرد
بر روی قبر مخفی مادر به یاد آن شعله‌ها و یاس پرپر گریه می‌کرد
وقتی که خون تازه از مسمار می‌ریخت انگار بر حال علی، در گریه می‌کرد
دست خدا را دست‌بسته می‌کشیدند زهرا به مظلومی شوهر گریه می‌کرد
صیادها با تازیانه حمله کردند کوچه قفس بود و کبوتر گریه می‌کرد
یک روز هم زینب به زیر تازیانه در قتلگه پیش برادر گریه می‌کرد
وقتی که طفلان بین آتش می‌دویدند بر نیزه چشم آب‌آور گریه می‌کرد

تو می‌روی و تازه غم‌ها پا بگیرد بعد از تو تنهاییِ من معنا بگیرد
بانو! فقط نام تو «اُمّ المؤمنین» است آن زن اگر چه نام زیبا را بگیرد
با رفتن تو گوشه‌ای از خانه، تنها زانوی غم را در بغل، زهرا بگیرد
از بس که دلتنگ تو می‌گردد یتیمم شب‌ها کنار قبر تو احیا بگیرد
بهتر که رفتی و ندیدی بین کوچه رنگ کبودی زیر چشمش جا بگیرد
بانو! تو هم گفتی «حسین» اشکت روان شد با روضه خواندن‌های تو دل‌ها بگیرد
آری در عاشورا میان قتلگاهش دعوا سرِ پیراهنش بالا بگیرد
نامرد! با خنده سرِ از تن جدا را در پیش روی زینب کبری بگیرد

۳-۳- سینما و تلویزیون:
برای رشد کمّی هنر کافی است تعدد شبکه‌های سیما را پیش چشم آوریم. تا سال‌های سازندگی هنوز دو شبکۀ پاره‌وقت داریم. در دوران خاتمی به ۵ شبکه می‌رسیم؛ اما از زمان دکتر احمدی‌نژاد، یک باره با تعدد شگفت شبکه‌ها مواجه می‌شویم: ۱۹ شبکه سراسری، ۱۲ شبکه بین‌المللی، ۳۴ شبکۀ استانی و محلی و ۲ شبکۀ اینترنتی؛ یعنی مجموعا ۶۷ شبکه!
۴- ماجراجویی و دشمن‌تراشی
۴-۱- فرهنگ:
رفتار تند جناحی دکتر احمدی‌نژاد به خودی خود می‌تواند تنش‌زا باشد؛ آنچه این وضع را تشدید می‌کند، این است که او جانشین حجت‌الاسلام خاتمی شده که او نیز دولتی جناحی داشته است. تقابل دو اندیشۀ مخالف جناحی، تنش‌های بسیاری را به وجود می‌آورد. تقابل‌های عامدانۀ دکتر احمدی‌نژاد با آیت‌الله ‌هاشمی رفسنجانی و وابستگانش نیز، به شدتِ این ماجرا می‌افزاید. اوج این درگیری‌ها در سال ۸۸ و وقایع پس از انتخابات به چشم می‌آید. در سیاست خارجی نیز موضع‌گیری‌های تند و صریح رئیس جمهور علیه اسرائیل باعث تقابل و تخاصم ایران با بسیاری از قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای می‌شود.

۴-۲- ادبیات:
این موضع‌گیری‌‌های تند، به عالم شعر هم کشیده می‌شود و بسیاری از شعرا را درگیر بازی‌‌های جناحی می‌کند. برخی رفاقت‌ها و تقابل‌هایی که ظاهرا بر سر مسائل اعتقادی یا حتی سلیقه‌ای است، ریشه در این مسائل سیاسی دارد؛ مثلا قزوه از شعرایی است که در ۸۸ و غیر آن، به وضوح از دکتر احمدی‌نژاد حمایت می‌کند و در دیگر سو، سهیل محمودی و ساعد باقری، از دوستان حجت‌الاسلام خاتمی هستند. درگیری بین این دوستان پیشین، به شکایت دادگاهی می‌کشد! جمعی از شعرا نیز به جد و طنز در هجو قزوه شعر می‌سرایند. اگر معتقد باشیم که هر شوخی و طنزی ریشه در واقعیتی جدی دارد، گزاره‌های مطرح شده در این «قزویات» را با دقت بیشتری مرور می‌کنیم:
سید اکبر میرجعفری:
باز اما علیرضا قزوه شاعرِ ما علیرضا قزوه
پروژه: شعر ناب آیینی کارفرما: علیرضا قزوه
اطلاعات جالبی دارد از قضایا علیرضا قزوه …

امید مهدی‌نژاد:
پشت سنگر علیرضا قزوه توی دفتر علیرضا قزوه
جنب مسجد علیرضا قزوه بیت رهبر علیرضا قزوه
در مجلات سبز و زرد و وزین روی منبر علیرضا قزوه
در تمام مسابقات اخیر بوده داور علیرضا قزوه
شعر، قصه، تئاتر، نقاشی کل کشور علیرضا قزوه
از «سپانلو» کسی سراغ گرفت شد مکدر علیرضا قزوه
زیرکی گفت: «بهترینی تو» کرد باور علیرضا قزوه

جواد زهتاب:
گویِ چوگان علیرضا قزوه مردِ میدان علیرضا قزوه
کار‌های جوانی خود را کرده کتمان علیرضا قزوه
بهترین شاعر جهان: لورکا بعد از ایشان علیرضا قزوه
گاهی از شعر شاعران کهن می‌خورد نان علیرضا قزوه
عکس‌‌هایی گرفته بعد از جنگ با اسیران علیرضا قزوه
قاب کرده بزرگ و چسبانده کنج ایوان علیرضا قزوه
کاش می‌رفت و جاودان می‌شد چون شهیدان علیرضا قزوه
فتنه‌‌های اخیر را خواباند چون جکی‌چان علیرضا قزوه

ناصر فیض:
با سر آمد علیرضا قزوه شد سرآمد علیرضا قزوه
شک ندارم که بیشتر از صد شغل دارد علیرضا قزوه
بیت رهبر علیرضا قزوه توی مرقد علیرضا قزوه
بوقِ تک‌تک تمام شاعر‌ها بوقِ ممتد علیرضا قزوه

در عاشورای ۹۲ قزوه این شعر را منتشر می‌کند:
به جای شیر، تیر نوش کرده بود اصغرت و بعد تیر و تیغ و نیزه می‌زدند بر سرت
کنار درک غربتت هزار سال سوختم چقدر زخم تشنه مانده است روی پیکرت
سر حسین تشنه‌لب هنوز روی نیزه‌هاست زمانه! خاک بر سرم، زمانه! خاک بر سرت
هزار سال رفت و تو هنوز زخم می‌خوری هزار سال رفت و تازه است زخم حنجرت
هزار سال رفت و دسته‌دستۀ قمه‌زنان گرفته تیغ بر کف ایستاده در برابرت
شریعت محمدی نه قیمه است و نه قمه چرا زمانه پی نمی‌برد به اصل جوهرت؟
بیا کنار روضه‌‌های کوفیان نگاه کن ببین که زخم تیر‌ها چه کرده با برادرت
شب وداع آمد و سری زدم به مجلسی که شعله‌اش اگرچه بود نام پاک مادرت
تمام شب شکسته سینه می‌زدم به یاد تو و نوحه‌خوان که اسب می‌دواند روی پیکرت…
محمد سهرابی این شعر را با چنین لحنی پاسخ می‌دهد:
شاه مظلوم که دین نیز به او منتسب است محترم داشتن منتسبانش ادب است
ای که از جهل به قیمه به قمه می‌تازی قیمه آیا نشنیدی که به او منتسب است
قمه‌زن در نظر توست هوادار یزید لیک در دیدۀ من عاشق شاه عرب است
خر سروش تو شد از مسجد عیسای وزیر آلت وحی تو وهم است و همان در عقب است
کی؟ کجا؟ مرثیه‌خوان بر تن شه تاخته اسب کی به آن ده تن ملعون احدی را نسب است
پس چه فرق است میان تو و ایرج میرزا زآن که او نیز به زعم ادبا بی‌ادب است
تو و ایرج ز سر لج چو بتازید چه غم روز را نیز توان از سر لج گفت شب است
قمه‌زن نیستم و حکم فقیهم جاری است لیک آن کس که زند نیز فقیهش سبب است
جوهر دین خدا را تو مگر یافته‌ای کاینچنین دعوی پیغمبری‌ات روی لب است
گیرم ای بچه گروهی به تو حرفی نزنند زآن که نان شبشان را پدری‌ات سبب است
من و امثال مرا چاره نداری بابا نان ما در گرو منت شیر عرب است
بگذر از این پسر شوخ و ملنگ و الکی طفلکی مخ به سرش نیست برادر، طلبه است
حرف مفتی که زدی مفتی ما را خنداند گیرم آوازۀ شعر تو به پیت الحلب است
دستمالی که بدان نان جوینی می‌خورد! حال امروز به سر بسته و گوید ز تب است
توبه کن توبه که این شیوۀ روشن‌فکری آن چه در مشرب تو ریخته ماءالعنب است
با خبر شو نخوری گول ز سرگین گردان هر سیه را نتوان گفت که شیرین رطب است
عشق کن معنی و بشناس مسلمانی را هرکسی دل به محمد ندهد بولهب است

۴-۳- سینما و تلویزیون:
حضور شریفی‌نیا در مراسم تحلیف دکتر احمدی‌نژاد در سال ۸۸ بازتاب‌های منفی زیادی دارد. تقابل اهالی سینما با جواد شمقدری که به نوعی منصوب دولت بود تقابل شعرا با قزوه را به یاد می‌آورد. جمع کثیری از هنرمندان موضع‌گیری‌های صریح سیاسی دارند و در هواداری از کاندیدای محبوب خود به میدان می‌آیند.
نکتۀ قابل توجه این‌که در میان رؤسای جمهور، دو تن ذاتا اهل ادب و هنر هستند و سه نفر خیر. فارغ از رویکرد‌های سیاسی، می‌توان حب و بغض جمع کثیری از هنرمندان نسبت به این دولتمردان را از این زاویه نیز تحلیل کرد. آیت‌الله خامنه‌ای شاعر و اهل هنر است. نخست‌وزیرش میرحسین موسوی هنرمند است. او پس از نخست‌وزیری رئیس فرهنگستان هنر می‌شود. حجت‌الاسلام خاتمی اهل فرهنگ و هنر است؛ و در دیگر سو، آیت‌الله هاشمی، دکتر احمدی‌نژاد و دکتر روحانی ذاتا به فضای هنر تعلق ندارند.
جمع‌بندی:
در این دوره، زبان شعر به سمت عامیانه‌سرایی گرایش پیدا می‌کند. شعرهای هیئتی با تمرکز بر گریاندن مخاطب، رواجی بیش از پیش دارند. غزل-مرثیه گونۀ اصلی شعر هیئتی به شمار می‌رود. جدایی مذهب از اجتماع و سیاست، در شعر هیئتی ادامه دارد. سرودن برای هر چهارده معصوم «علیهم‌السلام» و نیز همۀ مناسب‌های مذهبی و هیئتی رواج می‌یابد. کمّیت شعر مذهبی رشد زیادی دارد که البته اغلب به شکل شفاهی (کنگره‌ها) یا مجازی (وبلاگها) است و در صورت مکتوب، تفاوت خاصی با دورۀ پیشین ندارد. (رک. سرفصل بعدی: آمار نشر کتب شعر مذهبی). در این رشد کمّی و موج مذهبی‌سرایی، شاعرانی که خود دل‌بستگی یا دانش چندانی دربارۀ مذهب ندارند، به این حیطه قدم می‌گذارند و قواعد شعر مذهبی متحول می‌شود؛ مثلا طنز مذهبی و حتی طنز عاشورایی به وجود می‌آید؛ درحالی‌که پیش از این موضوعات مذهبی قداست داشت و قابل شوخی نبود‌. تأثیرپذیری شعرا از یکدیگر از نتایج رواج وبلاگ‌نویسی است. همچنین مطایبات، درگیری‌ها و جناح‌بندی‌های بین شعرا در عالم شعر نمود پررنگی پیدا می‌کند.

همچنین ببینید

کارنامه(۸)

۲- چندصدایی فرهنگی: در این دوره، اقلیت‌های مختلف فکری امکان بروز و ظهور پیدا می‌کنند؛ …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *