خانه / برادران زاهد و دیوانه / ابله، ظهور مسیح در دنیای رمانتیک

ابله، ظهور مسیح در دنیای رمانتیک

سلسله یادداشت‌هایی پیرامون رابطه‌ی فلسفه و ادبیات

قسمت اول: داستایوفسکی

 وقتی دختران ژنرال اپانتچین از شاهزاده میشکین می‌خواهند که داستان عشق خود را بگوید، این مرد «ابله» در پاسخ می‌گوید: «اما من عاشق نبودم و به طرز دیگری خوشبخت بودم». اما این طرز دیگر چیست؟ در جایی که خوشبختی را با عشق گره می‌زنند، چگونه می‌توان به طرز دیگری خوشبخت بود؟

 شاهزاده در پاسخ به این سوال، داستان «شفقت» و «ترحم«ش به ماری را تعریف می‌کند. ماری، دختری است که مورد تجاوز قرار گرفته و حالا در کل روستا مورد بی‌رحمی و قضاوت و خشونت است. با این که مسلول است اما نه از مادر پیر خود و نه ازکشیش و معلم روستا و نه از احدی دیگر، ترحم و محبتی دریافت نمی‌دارد؛ و شاهزاده به تنهایی به او رحم می‌ورزد و کم‌کم این ترحم را تسری عمومی می‌بخشد. گوئی داستایوفسکی داستان عیسی و مریم مجدلیه را نه در معبد بزرگ کنار کوه زیتون، که این بار در دهکده‌ای در سوئیس به تصویر کشیده است. حتی ماجرای علاقه‌ی او به ناستازی، دختری که توجه مردان زیادی را به خود جلب کرده است، نیز ناشی از همین شفقت است و نه عشقی سوزان از آن نوع که مردی به زنی ممکن است داشته باشد.

 ابله تصویرگر عشق به «نوع» انسان و نه افراد انسانی است. عاشق بودن بر همه‌ی عالم و شفقت ورزیدن به همه؛ آن‌گونه که عیسی علیه السلام در انجیل متی با خطاکاران و باج‌گیران بر سر سفره نشسته بود و در پاسخ فریسیان گفت: «من رحمت می‌خواهم نه قربانی؛ زیرا من نیامدم تا پرهیزکاران را دعوت کنم بلکه خطاکاران را».

این شخصیت ابله که به نوعی آلیوشای برادران کارامازوف نیز با او قابل تطبیق است، محصول خوانشی رمانتیک از مسیحیت است؛ خوانشی که انسان باید هیچیِ خود را پاس بدارد و از تحلیل زیاد که ایمان را می‌زداید روی برتابد. ابله، مسیحی است که در جهان جدید و رمانتیک ظهور می‌کند؛ شخصیت‌هایی که با انفعال و بی‌عملی و سادگی با جهان مواجه می‌شوند. در زندگی‌نامه‌ی داستایوفسکی اشاره شده که وی تحت تاثیر شیلر، شاعر و متفکر رمانتیک آلمانی، وکانت، فیلسوف بزرگ ایدئالیست، بوده است. این تاثیر به وضوح در آثار وی خصوصاً در عبور بنیادین داستایوفسکی از کانت، همپای شیلر قابل پیگیری است.  او گوئی در برابر این تلقی جدید کانتی که تنها عقل است که خیر و شر را تشخیص می‌دهد، جایی وسیع برای شفقت و رحم و عاطفه باز می‌کند. او پا می‌فشارد که شفقت، در موقعیت‌هایی که انسان خود را بر سر دوراهی انتخاب می‌ببیند، تنها راه است. و این شفقت نه عملی ایجابی، که بیشتر سلبی است؛ بی‌کنشی است تا کنش.

کانت عملی را که از سر ترحم باشد اخلاقی نمی‌دانست؛ به همین سبب آن‌چه مادر برای فرزند انجام می‌دهد و به طور کلی اکثر کنش‌های زنانه را غیراخلاقی و نه لزوماً ضد اخلاقی توصیف می‌کرد. اما ابله، درست در برابر این تلقی است. او با شفقت و ترحم خود، خیر را به نمایش می‌گذارد. هر چند این خیر، خیر مطلق نیست؛ چراکه اساساً احساس و عاطفه با امر مطلق سر و کار ندارد؛ بلکه تنها انتخابی خیر در موقعیت‌های پیش‌آمده است. شفقت، آری و تنها شفقت و از دیدگاه داستایوفسکی شاید این تنها قانون حاکم بر انسان باشد.

 تکمله:  ابله، برای اولین بار در سال ۱۳۴۱ توسط مشفق همدانی به فارسی ترجمه شده است. وی در مقدمه‌ی این ترجمه به گوهرشناسی ملت ایران اشاره می‌کند که چطور در کمتر از چند روز تمام نسخ این ترجمه نایاب شده و روزنامه‌ها و مجلات به کرّات با مترجم مصاحبه کرده و درباره‌ی داستایوفسکی (که در کتاب «داستایوسکی» نوشته شده است) قلم زده‌اند. وی انتشار ترجمه‌ی فارسی آزردگان در سال ۱۳۲۷ و آشنایی ایرانی‌ها با داستایوفسکی را یکی از مهم‌ترین حوادث ادبی ایران قلمداد کرده و گزارش داده که طی ۱۵ سال تقریباً اکثر آثار وی به فارسی ترجمه شده است. جالب توجه این است که هر کتاب، در بیش از ده هزار نسخه به چاپ رسیده و به چاپ‌های دوم و سوم نیز رسیده است.

در این مقدمه، ابله به عنوان یکی از ده شاهکار جهان قلمداد شده و گزارشی از چگونگی طبع آن در روسیه نیز ارائه شده است. این کتاب یک بار در پاورقی روزنامه‌ی معروف روسی به نام پیک روسی، با عنوان روسکی ویستنیک در سال ۱۸۶۸ در چهار مجلد و بار دیگر در سال ۱۸۷۴ در دو مجلد در سن پترزبورگ انتشار یافته است.

همچنین ببینید

ابرهای کت و شلوارپوش

اصطلاح «عصر نقره‌ای» در دهه‌ی۳۰‌ عصر بیستم، توسط یکی از همفکرانِ گومیلوف به نام اوت …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *