خانه / یادداشت / فریبا وفی؛ روایت­گر رئالیست هویت‌های خدشه‌دار زنانه

فریبا وفی؛ روایت­گر رئالیست هویت‌های خدشه‌دار زنانه

فریبا وفی، اکنون زنی ۵۴ ساله است و سال‌هاست از زادگاه خود، تبریز، دست شسته و در تهران ساکن شده است. زنی که از نوجوانی و در بحبوحه‌ی انقلاب، هنر نوشتن را در خود کشف کرده و در یک خاطره‌نگاری شیرین، داستان جدی گرفتن نویسندگی‌اش را نوشته و نشان داده است که نویسندگی را مدیون معلمی انقلابی است که تلاش می‌کرده به شاگردانِ چشم و گوش بسته‌­­ی از همه جا بی‌خبرش نگاه انقلابی بدهد و آن‌ها را با وضعیت زمانه آشنا کند. وفی با آن‌که سال‌­ها است به آرزوی نویسندگی‌اش رسیده،‌ اما همچنان یک آرزوی دست‌نیافته دارد؛ چاپ رمان به زبان مادری‌اش؛ ترکی.

او که کار حرفه‌ای داستان‌نویسی‌اش را با چاپ داستانی در مجله‌­ی آدینه در سال ۱۳۶۷ آغاز کرده است، امروز به یکی از چهره‌های شناخته‌شده‌­ی ادبیات داستانی در ایران تبدیل شده که برخی از آثارش به زبان‌های دیگر هم ترجمه شده است. با این حال آن‌چه باعث شده امروز نامش بیشتر بر سر زبان‌ها بیفتد و بیشتر دیده شود، جایزه‌ای است که یک بنیاد آلمانی به خاطر ترجمه­‌ی رمان «ترلان» به او اهدا کرده است.

جایزه‌ی خارجی پس از ۱۴ سال بی‌توجهی

ترلانِ فریبا وفی در سال ۱۳۸۲ در ایران منتشر شد اما مورد توجه جوایز ادبیات داستانی ایران قرار نگرفت. بی‌توجهی جوایز ادبیات داستانی به رمان ترلان، در حالی بود که فریبا وفی پیش از آن شناخته‌شده بود و در سال ۱۳۸۲، تقریبا همه‌­ی جوایز ادبیات داستانی در ایران را به خاطر رمان «پرنده­‌ی من» از آنِ خود کرد. «جایزه‌ی مهرگان ادب»، «جایزه­‌ی ادبی اصفهان»، «جایزه­‌ی گلشیری» و «جایزه­‌ی ادبی یلدا»، همگی جوایزی بودند که پرنده­‌ی من در سال ۱۳۸۲، برای وفی به ارمغان آورد. کتاب «همه‌ی افق» او هم که در سال ۱۳۸۹ چاپ شد، به عنوان برگزیده­‌ی­ بهترین مجموعه­ داستان سال ۱۳۹۳ در تبریز شناخته شد.

اما چهارده سال پس از انتشار ترلان در ایران و دو سال پس از انتشار ترجمه­‌ی آن در آلمان، این کتاب جایزه‌­­ی لیبراتور را بر اساس رأی خوانندگان کتاب، نصیب فریبا وفی کرد.

فریبا وفی خود را در کار داستان‌نویسی، تاثیر­پذیرفته از «احمد پوری»، «رحیم رئیس‌نیا»، «غلامحسین فرنود»، «کاظم فیروزمند» و «جمال میرصادقی» می‌داند. علاوه بر رمان پرنده‌­ی من، رمان دیگرش «رویای تبت» نیز برگزیده­‌ی جایزه‌­ی هوشنگ گلشیری و جایزه‌­ی مهرگان ادب شد و طی دو سال به چاپ چهارم رسید.

از وفی تاکنون پنج مجموعه داستان در فاصله‌­ی سال‌های ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۵ و شش رمان در فاصله‌­ی سال‌های ۱۳۸۱ تا ۱۳۹۲ چاپ شده است. از این میان، پرنده‌­ی من به زبان‌های آلمانی، انگلیسی، ایتالیایی، کردی سورانی و ترکی استانبولی، «رازی در کوچه‌ها» به زبان‌های فرانسه و نروژی، «حتی وقتی می‌خندیم» به ترکی آذری، و «رؤیای تبت» به کردی سورانی ترجمه شده است.

داستان‌ها و رمان‌های فریبا وفی، بارها دستمایه­‌ی مقالات و حتی پایان‌نامه‌هایی با نگاه به هویت زنانه، رویکردهای فمینیستی و وضعیت اجتماعی زنان قرار گرفته، و علاوه بر آن، بیشتر توجه جوایز ادبی غیردولتی را جلب کرده، اما نمی‌توان برآورد درست و دقیقی از فراگیر شدن آثار او در میان مردم به دست آورد؛ با این حال شاید بتوان بر اساس تیراژ و تعدد چاپ مجموعه داستان‌ها و رمان‌های او، به شناختی کلی از فراگیری آثارش دست یافت. اطلاعات زیر از سایت رسمی فریبا وفی به دست آمده و ممکن است به‌روز نباشد:

رمان‌ها:

پرنده­‌ی من: چاپ بیست‌وسوم

رویای تبت: چاپ شانزدهم

ترلان: چاپ دوازدهم

رازی در کوچه‌ها: چاپ ششم

ماه کامل می‌شود: چاپ ششم

بعد از پایان: چاپ ششم

مجموعه داستان:

حتی وقتی می‌خندیم: چاپ یازدهم

رئالیسم هویت‌های خدشه‌دار زنانه

فریبا وفی را باید همچون «زویا پیرزاد»، نویسنده‌ای رئالیست یا واقع‌گرا شناخت که توان خود را بر روی بازتاب دادن مسائل اجتماعی نهاده است. چهره‌های محوری داستان‌ها و رمان‌های او، اغلب زنان هستند و به همین ترتیب، موضوعات مورد توجه او هم کاملا مرتبط با دغدغه‌ها و چالش‌های زنانه و زنان است. بر اساس برخی پژوهش‌ها که درباره­‌ی آثار فریبا وفی منتشر شده، شخصیت زن در آثار او، در جریان زندگی خانوادگی و حین انجام وظایف زنانه، در پی کشف هویت فردی مستقل خود است. زنان در آثار او در عین وابستگی عاطفی به همسران خود، در درون احساس تنهایی می‌کنند. (زهرا عظیمی، «بررسی مسائل مشترک زن در دو داستان «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» زویا پیرزاد و «پرنده‌­ی من» فریبا وفی»، در مجله‌­ی مطالعات داستانی، دوره­‌ی دوم، ش۴، تابستان ۱۳۹۳، ص۹۴.)

به گفته­‌ی خود او، رمان‌هایش، بر بحران‌های مربوط به شبکه­‌ی اجتماعی خانواده متمرکز است؛ چه خانواده‌­ی سنتی و چه مدرن. او معتقد است در خانواده، زنان تلاش می‌کنند در برابر ظلم و اجباری که اغلب با آن روبه‌رو هستند، مقاومت و هویت مستقلی پیدا کنند. با این حال به باور او، بزرگ‌ترین تغییر زنان پس از انقلاب اسلامی در ایران، افزایش اعتماد به نفس آنان بوده که آن را می‌توان در همه جا حس کرد.

به اعتقاد برخی پژوهشگران، وی تحت تاثیر دیدگاه‌های نویسندگانی مانند «ویرجینیا ولف» و «سیمون دوبوار»، به وضعیت زندگی زنان در جامعه­‌ی امروز ایران معترض است و دنیای زنانه‌­ی داستان‌های او، به طور معنادار و روشنی وابسته به مردان و در چنبره‌­ی وضعیت پدرسالار است. زنان قصه‌های فریبا وفی، با آن‌که در دنیای امروز زندگی می‌کنند و پای‌بند قید و بندهای جامعه­‌ی سنتی نیستند، اما روح و جانشان زیر سلطه­‌ی مردان و سنت‌های مردسالار است؛ چنان‌که هویتشان بی حضور مرد، معنا نمی‌یابد. (کلثوم قربانی جویباری، «بازنمود هویت زنانه در مجموعه داستان «حتی وقتی می‌خندیم» فریبا وفی با رویکرد تحلیل انتقادی گفتمان فرکلاف»، در مجله‌­ی زبان و ادبیات فارسی، سال ۲۳، ش ۷۹، ص ۱۱.)

وفی در رمان‌های «ترلان»، «رؤیای تبت» و «پرنده­‌ی من»، زنانی را به تصویر می‌کشد که احساس بی‌هویتی داشته و با بدبینی به دیگران نگاه می‌کنند. زنانِ داستان‌های او در خانواده‌هایی سنتی زندگی کرده‌اند و معمولا به جای پسرها به دنیا آمده‌اند. زنانی که هویت جنسی‌شان نادیده گرفته می‌شود و شاید به همین دلیل است که همگی، هویت‌هایی خدشه‌دار یا شبه‌پسرانه دارند. با این حال، شخصیت رمان ترلان، در این میان ناامید نمی‌شود و به معنای درستی از خود دست می‌یابد و هنر نویسندگی را آرمان خود می‌بیند.

برخی پژوهشگران، فریبا وفی را روایتگر هویت‌های خدشه‌دار شده­‌ی زنان طبقه­‌ی متوسط می‌دانند؛ زنانی که همچنان در حال مبارزه‌اند. با این حال زنان داستان‌های او چهار گونه‌اند؛ زنانی که شرایط را پذیرفته‌اند، منفعل شده‌اند و به جای تلاش برای تغییر، خود را وفق داده‌اند؛ زنانی که برای تغییر تلاش می‌کنند و موفق نمی‌شوند؛ زنانی که آگاهانه شرایط را بهتر می‌کنند و سر آخر، زنانی که ناآگاهانه و در پی تغییر و تحولات جامعه حرکت می‌کنند. (عفت السادات منیری و مریم حسینی، «مفهوم هویت اجتماعی در آثار ناتالیا گینزبورگ و فریبا وفی»، در مجله‌­ی ادبیات تطبیقی، ش۳۲، زمستان ۱۳۹۳، ص۱۵۰-۱۵۱.)

همچنین ببینید

«هوای هوس» در کوچه‌ی ابرهای گم‌شده (۱)

بخش اول الف نقد روانکاوانه در ساده‌ترین تعریف عبارت است از به‌کارگیری اصول روان‌کاوی در …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *