خانه / یادداشت / سخن گویان روایت ادبی و منتقدان ناشی

سخن گویان روایت ادبی و منتقدان ناشی

در متن ادبی، چه شعر باشد و چه داستان و رمان گاهی گفت و گوهایی درمی‌گیرد. انسان‌ها، جانوران و گیاهان حرف می‌زنند. حتی گاهی اشیاء و مفاهیم و پدیده‌های مختلف، حرف می‌زنند. این گویندگان لزوماً عروسک‌هایی سخنگو نیستند که سرنخ‌شان در دست مؤلف باشد و آنها فقط سر بجنبانند و دهان‌شان را باز و بسته کنند، تا حرف‌های شاعر و نویسنده را بیان کنند.
هر کدام از این سخن‌گویان، حرفی برای گفتن دارند که ممکن است، با حرف سخن‌گویان دیگر همان متن، سازگار نباشد و به همین شیوه، طبعاً با حرف‌ها و عقاید نویسندۀ متن نیز سازگاری نخواهد داشت.
غفلت از این نکتۀ ساده، بسیاری از منتقدان و تحلیل‌گرانِ متن‌های ادبی را به بیراهه برده است؛ چندان که با کنار هم چیدن حرف‌های متناقض از یک متن ادبی، گمان کرده‌اند که مچ نویسنده را گرفته‌اند و پرده از روی تناقض گویی‌های او برداشته‌اند.
از این شگفت‌تر، روش منتقدانی است که براساس گفته‌های شخصیت‌های روایت‌ها، شاعران و نویسندگان را، گزینش اخلاقی و اعتقادی می‌کنند و مثلا اگر از زبان یک شخصیت خلافکار در رمان، فحش و کلمات رکیک شنیده شود، گره بر ابرو می‌افکنند که: جناب نویسنده از شما بعید است!
یک نکتۀ سادۀ دیگر این است که در شعر، گاهی شاعر از زبان اول شخص حرف می‌زند؛ مثلا سعدی می‌گوید:
من اگر نظر حرام است بسی گناه دارم
چه کنم نمی‌توانم که نظر نگاه دارم
منتقد ناشی وقتی این بیت را می‌خواند، لبخندی می‌زند و سری تکان می‌دهد و زیر لب می‌گوید: پس سعدی هم اهل نظربازی و به تعبیر امروزی چشم چرانی بوده است. بعد همین داوری عوامانه را در مقاله‌اش می‌نویسد.
منتقد ناشی، نمی‌داند که «من» در شعر، لزوماً سخن‌گوی خود شاعر نیست و اغلب، بیانگرِ وضعیت و اندیشه و عاطفۀ انسان است در گسترده‌ترین صورت آن.
حتی زمانی که شاعر، با اشاره به نام و تخلص خود از واقعه‌ای حرف می‌زند، به معنای آن نیست که آن واقعه حتماً تجربۀ شخصی اوست. در این گونه شعرها هم، «منِ شاعر» جایگزینِ انسان و تجربه‌های قابل تعمیم انسان‌هاست.
پس منتقد کم سواد باید در تحلیل این گونه ابیات، کمی تأمل کند و شتابزده ننویسد تا نوشته‌اش اسباب استهزاء و انبساط خاطر خوانندگان نشود.

همچنین ببینید

سفری به اعماق

مروری بر رمان بر امواج، جدیدترین اثر ترجمه شده از مارگارت اتوود در ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *