خانه / شعر / هر که عاشق شده پای تو وسط می‌آید

هر که عاشق شده پای تو وسط می‌آید

سزاست «هو» بکشد عالم از ملاحت شعرم

از آن نمک که به ابیات عاشقم زده‌ای تو

قسمت دوم: نقد محتوایی شعر صرافان

تضمین مأثورات:

شاید بارزترین وجه تمایز شعر صرافان از دیگر شاعران مذهبی‌سرا گستردگی و تنوع استفاده از آیات و احادیث در شعر باشد. صرافان از سویی با مضامین و متون دینی به‌خوبی آشناست و از سویی به خوبی می‌تواند وزن عروضی این مأثورات را تشخیص دهد و آنها را در شعر خود درج کند. ویژگی‌های اصلی تضمین‌های دینی او عبارتند از:

  • تنوع مأثورات و محدود نشدن به چند آیۀ مشهور
  • آشنایی با ظرفیت‌های معنایی و زبانی آیات
  • بهره‌گیری از تأویل و محدود نماندن در معانی ظاهری. شایان ذکر است که تأویل‌های صرافان اغلب در گفتمان تشیع می‌گنجد و شاعرانگی‌اش دین‌مداری‌اش را تحت‌الشعاع قرار نمی‌دهد.

یکی از بهترین سروده‌های این‌گونۀ صرافان شعر غدیر اوست. این شعر که قرار است ترجمۀ خطبۀ غدیر پیامبر (ص) باشد، عملا به مدایح قرآنی و تأویل آیات در شأن امیرالمؤمنین (ع) تبدیل می‌شود؛ آن هم با نظمی که شاعر می‌خواهد نه آنچه که پیامبر (ص) فرموده است. چند بیتی از این مثنوی ۲۰ بیتی را می‌بینیم و ظرافت‌های تأویلی‌اش را مرور می‌کنیم:

… هرچه می‌گویم علی، انگار اَللهی‌ترم                                             مرغ «او ادنی» یی‌ام وقتی که با او می‌پرم

مستجار کعبه را دیدم، اگر محرم شدم                                                   با «ید‌الله» آمدم تا «فوق ایدیهم» شدم

تا که ساقی اوست سرمستند «اصحاب الیمین»                                    وجه باقی اوست، «اِنّی لا اُحِبُّ الآفِلین»

…چهره‌اش مرآت«یاسین»، شانه‌هایش«محکمات»     خلوتش«والطور» شور مرکبش«والعادیات» (حیدرانه: ۳۲)

* جز «والعادیات» که در ستایش جنگاوری امیرالمؤمنین (ع) نازل شد، شأن نزول باقی آیات استفاده شده در این چهار بیت ارتباط ظاهری به آن حضرت ندارد. ساقی بودن آن حضرت هم به سقایت کوثر اشاره دارد که مطابق معنای ظاهر حدیث است و در مقولۀ «معنا و کارکرد دگرگون» نمی‌گنجد. به همراه نشانی آیات شأن نزول یا بافت معنایی هر کدام از آیات ذکر خواهد شد:

– ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنى (قرآن کریم ۵۳:‏ ۸-۹)؛ مربوط به معراج پیامبر (ص) و مراتب قرب آن حضرت است.

– إِنَّ الَّذینَ یُبایِعُونَکَ إِنَّما یُبایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدیهِم (قرآن کریم ۴۸: ۱۰)‏؛ طرفه آن که معنای آیه چنین است که آنان که با تو بیعت کردند دست خدا بالای دست آنان است (یعنی با خدا بیعت کردند)؛ اما در تداول عامه و سنت ادبی چنین تصور شده که دست (= قدرت) خدا بالاتر از دست (= قدرت) دیگران است.

– … وَ سَاقِیَ‏ أَوْلِیَائِهِ مِنْ حَوْضِ‏ خَاتَمِ النَّبِیِّین‏ (مجلسی ۱۴۰۳: ۹۷: ۳۷۵).

– وَ أَصْحابُ الْیَمینِ ما أَصْحابُ الْیَمین ‏(قرآن کریم۵۶: ۲۷)؛ آیه راجع به دسته‌بندی مردمان و وصف گروه بهشتیان است.

– کُلُّ مَنْ عَلَیْها فان وَ یَبْقى‏ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرام (قرآن کریم۵۵: ۲۷)‏.

* البته روایات ذیل این آیه به صراحت این آیه را مربوط به اهل بیت (ع) می‌دانند:

– فی المناقب لابن شهر آشوب: قوله: وَ یَبْقى‏ وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ قال الصّادق- علیه السّلام-: نحن وجه اللَّه (قمی مشهدی ۱۲:۱۳۶۸: ۵۷۲)‏.

– فَلَمَّا جَنَّ عَلَیْهِ اللَّیْلُ رَأى‏ کَوْکَباً قالَ هذا رَبِّی فَلَمَّا أَفَلَ قالَ لا أُحِبُّ الْآفِلین (قرآن کریم ۶: ۷۶‏)؛ مربوط به احتجاج حضرت ابراهیم (ع) با قومش است.

یاسین سورۀ ۳۶ قرآن، مشهور به قلب قرآن است. نیز گفته شده که از نام‌‌های رسول خدا (ص) است.

– … مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهات‏ … (قرآن کریم ۳: ۷)؛ بحث آیات محکم و متشابه است.

طور نام کوهی است که موسی (ع) در آنجا به پیامبری رسید. آنچه در بیت آمده آیۀ نخست سورۀ طور است که خدا به این کوه قسم خورده است.

تضمین شعر دیگران:

صرافان بیش از همه دلبستۀ حافظ و پس از او مولوی است. او نیز چون چند شاعر جوان دیگر مثل مجید لشکری[۱] و … مثنوی تضمینی‌ای سروده است که در بسیاری از ابیات، مصراعی از حافظ را در کنار مصراعی از خود آورده است. واضح است که در اغلب موارد شعر حافظ از معنای اصلی خارج شده و به سوی مفاهیم تأویلی حرکت کرده است و این نقطۀ قوت این گونه سروده‌ها محسوب می‌شود. اگر بخواهیم ملاک روشنی برای توفیق این نوع سروده‌ها در نظر بگیریم، باید به میزان انسجام شعر توجه کنیم که صرافان در این زمینه توفیق نسبی داشته است. نکتۀ قابل تأمل این است که این شاعران جوان همه از وزن «فعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن» استفاده کرده‌اند و مصراع‌های مشخصی از حافظ مورد توجهشان قرار گرفته است. این نکته تقلیدی بودن این تلاش‌ها را به ذهن متبادر می‌کند. چند بیت این گونه از صرافان در رثای حضرت صدیقه (س) را می‌خوانیم:

سیلی آن روز به رویت چه غریبانه زدند                                       «آتش آن بود که در خرمن پروانه زدند»

یک کبوتر وسط شعله تقلا می‌کرد                                            «جرمش این بود که اسرار هویدا می‌کرد»

رسم این است که پروانه در آتش باشد                                              «عاشقی شیوۀ رندان بلاکش باشد»

«بلبلی خون دلی خورد و گلی حاصل کرد»                                    باد شب سورۀ سیلی به رخش نازل کرد

با گل و غنچه تو دیدی در و دیوار چه کرد؟           «دیدی ای دل که غم عشق دگر بار چه کرد؟» (آهو: ۲۵)

شعری تضمینی در وزنی متفاوت، خطاب به امام زمان (ع) :

نرجس اینجا غرق در ترکیب خالت با لب است امشب

«آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است» امشب …

لحظه‌ها را بی‌تماشایت نگو باور کنم مولا

«من نه آن رندم که ترک شاهد و ساغر کنم» مولا

تا کی اینجا قصۀ خورشید پنهان را بخوانم من؟

«یوسف گمگشته باز آید به کنعان» را بخوانم من؟ (آهو: ۵۸)

صرافان غیر از این شیوه نیز ید طولایی در تضمین دارد. خصوصا ابیات و مصراع‌های مشهور برای اهل هیئت را به شکل مطلوبی در سروده‌هایش استفاده می‌کند و این نکته نیم‌نگاه صرافان به محل مصرف شعرش، هیئت، را نشان می‌دهد:

شیون می‌کرد آسمان از بس ما …                                                                  حتی بابا نداشت طاقت، پس ما …

بگذار کمی بیشتر اینجا باشد                                                               «آهسته بریز آب روان را اسما» (آهو: ۱۵۱)

تا در این غربت به دیدارم می‌آیی با وفا                                         «بر مشامم می‌رسد هر لحظه بوی» مصطفی

از عرب‌ها طرز قرآن خواندن تو بهتر است              «همدلی ـ سلمان ما ـ از هم زبانی بهتر است» (حیدرانه: ۴۲)

حماسه:

شعر مذهبی روزگار ما در اغلب موارد در هیئت و پسندِ هیئتی حبس شده است؛ لذا اشک محور و به قول محتشم «نظم گریه خیز»[۲] است. اما صرافان از معدود شاعرانی است که در این حصار نمانده و توانسته شکوه و جلال حماسی اهل بیت (ع)، خصوصا امیرالمؤمنین (ع) را به زیبایی به تصویر بکشد:

تا علی عزم سر زدن کرده                                                                   ملک الموت هم کم آورده

تیغ در پنجه‌های حیدر گشت                                                          یک نفر آمد و دو تا برگشت

تیغش از بس سبک ها شده بود                                               تن دوان بود و سر جدا شده بود

تن دوان بود و بی‌خبر که چه شد                                     در هوا مانده بود سر که: «چه شد؟!»

ضربدر بین ضربه‌ها می‌زد                                                          این چنین سر دوتا دوتا می‌زد

با هم افتد دو سر؟ نگو لاف است!                        کمترش پیش حیدر اسراف است (مولا: ۷۰)

نکته‌ای که حماسه‌های صرافان را برجسته‌تر می‌کند، دقت‌های اعتقادی، معرفتی و محبتی شاعر است. همیشه مراقب است که صفات جلالی، چهرۀ جمالی و مهربان امیرالمؤمنین (ع) را مخدوش نکند:

شیر دل نازک! چه می‌جویی درون سینه‌اش؟                        روزنی، شاید کنی با یک نظر آیینه‌اش؟

در پی یک نقطه از نوری که مهتابش کنی؟                         سنگ هم باشد درون مهر خود آبش کنی؟

آه از قلبی که با پوچی و بی‌دردی خوش است            آبی اما «درد بی‌دردی علاجش آتش است» …

مهربان دریا! امان از موج‌های خشم تو                    وای اگر بر دشمن احمد بیفتد چشم تو (مولا: ۳۴)

ظرافت‌های محبتی در بحبوحۀ نبردها، از شیرین‌کاری‌های صرافان است:

تیغ با آن وزن در دستان تو مثل پر است                پر در آورده‌ست، حق دارد، به دست حیدر است (مولا: ۳۸)

تأویل معنوی صحنه‌های خونین نبرد نیز از زیبایی‌های حماسه‌های صرافان است. ابیات زیر از صحنه‌های جنگ خندق انتخاب شده‌اند:

تیغ من در دست‌هایم نه که در دستان اوست                                 «ما رَمَیتَ اِذ رَمَیتَ»م، تیر من پرّان اوست

این «یدالله» است بیرون می‌کشد شمشیر را                                 دست حق است این که در چلّه نهاده تیر را

قلب حق در سینۀ من در پس این جوشن است                           جنگ با قهار تکلیفش از اول روشن است …

تیغ برّان بود، اما تیغ ایمان را زدی                                                  پای او نه، پایه‌های کفر و عصیان را زدی

پای آن دیو سیه از روی زانو شد دو نیم                چیست پا؟ وقتی نیاید در صراط مستقیم (مولا: ۳۶-۳۹)

سه بیت نخست از ابیات فوق، رجزخوانی مولاست و دو بیت بعد مربوط به جایی است که پای عمرو بن عبدود قطع می‌شود. تعبیر دیو سیه برای عمرو بسیار سنجیده است. دیو سپید، بزرگ‌ترین حریف رستم در شاهنامه است. رستم ابتدا پای او را قطع می‌کند و سپس او را می‌کشد. دقیقا مثل جنگ امیرالمؤمنین (ع) با عمرو که قدرتمندترین حریف مولاست و به همین شیوه کشته می‌شود. این که آن دیو با تمام پلیدی‌اش هنوز «سپید» است ولی عمرو «سیاه» نامیده شده، ظرافت دیگری در کار صرافان است. حسن تعلیل پایانی که علت قطع پا را در صراط نبودن عنوان می‌کند نیز بر جذابیت‌های کار افزوده است. هنوز متوجه شده‌ام که چرا صرافان در ویرایش این اثر «دیو سیه» را حذف کرده و در «حیدرانه» مصراع را به این شکل آورده است: «پای از ره مانده‌اش از روی زانو شد دو نیم» (حیدرانه: ۵۱).

صرافان در دفتر «مولا» به مرثیه‌سرایی روی آورده است؛ اما در دو دفتر آهو و حیدرانه مرثیه‌سرا نیست و اگر هم بخواهد روضه‌ای بخواند، آن را در پوسته‌ای حماسی پنهان می‌کند. در شعر «با عباس»، امیرالمؤمنین (ع) فنون رزم را این گونه به حضرت عباس (ع) آموزش می‌دهد:

نور چشمان علی! پیش پدر چرخی بزن                                             شیر من! شمشیر را بالا ببر چرخی بزن

این چنین با هر دو دستت تیغ را حرکت بده                             دست چپ را هم به وزن تیغ خود عادت بده

فکر کن هر حالتی بر جنگ حاکم می‌شود                                دست چپ، عباس من! یک وقت لازم می‌شود

بی‌تقاب ای جلوۀ حسن خدادادی نجنگ               سعی کن تا می‌شود بی‌ خود فولادی نجنگ (حیدرانه: ۳۹)

از مختصات مهم شعر حماسی، واژگان فخیم و تراش‌خورده است که البته شعر صرافان در این زمینه قدرت چندانی ندارد و حتی گاهی خطا دارد؛ چنان که در بیت آخر شعر فوق، طبق قواعد دستور باید می‌گفت: «سعی کن نجنگی» نه «سعی کن نجنگ».

اعتقادات شیعی:

از نقاط قوت صرافان، فهم عمیق و صحیح مفهوم امامت است. پیشتر در مقالۀ «سطوح درک مفهوم امامت در شعر آیینی معاصر» ده سطح شناخت و معرفت معرفی شده است. بر طبق آن تقسیم‌بندی، صرافان در بیشتر سطوح، خصوصا «تأویل قرآن»، «خلقت نوری» و «حضور در خلقت» شعر دارد و گاهی نیز متعرض سطح غلو می‌شود که البته اغلب در ویرایش نهایی حیدرانه تصحیح و تلطیف شده است. پیشتر ابیاتی از شعر غدیر و سطح تأویل قران کریم را دیدیم. اینک ابیات زیر را مرور می‌کنیم که از زبان خود مولاست و جایگاه ایشان در خلقت موجودات در عوالم پیشین و نیز همراهی ایشان با انبیا و صالحان امم گذشته را بیان می‌کند:

ماه‌رویی که نور می‌نوشاند به شما در الست من بودم

ناخدایی که اهل عالم را با خدا کرده مست من بودم

من علی، از علی چه می‌دانی؟ من علی، معنی مسلمانی

پادشاهی که کنج ویرانی با گدایان نشست من بودم

عشق نسلی به نسل با من بود آدم از روز وصل با من بود

عالم از ذات و اصل با من بود تا جهان بود و هست، من بودم (حیدرانه: ۷۶)

توحید:

چنان که پیشتر هم ذکر شد، صرافان از معدود شاعران آیینی است که با خدای متعال هم حرفی دارد و چند شعر مناجاتی در سروده‌هایش به چشم می‌خورد. اغلب خیلی معمول و متعارف نیایش و اعتراف می‌کند؛ اما پیش می‌آید که پا از حریم عادات فراتر گذارد و این گونه با خداوند سخن بگوید:

پروردگار! حضرت ایوب خسته شد                                           دستان نوح از ترک چوب خسته شد

موسی به طور آمده، او هم شبیه تو                                              از قوم پر بهانۀ یعقوب خسته شد

انوار گرم مهر تو کو؟ سینه دیگر از                                                اذکار بی‌نتیجۀ مکتوب خسته شد

پروردگار! مثل همیشه مرا ببخش                         یک لحظه باز این پسر خوب خسته شد (آهو: ۱۰۱)

در پایان همین شکایت مؤدبانه هم می‌بینیم که این «پسر خوب» عذرخواه است و به مسیر متعارف باز می‌گردد. از نکات گفتنی در توحید صرافان، غلوهای گاه وبیگاه اوست که اغلب پوشیده و ضمنی بیان می‌شوند:

دل شد از این حماسه بی‌پروا                                                      حسبنا الله و حسبنا الزهرا (مولا: ۶۸)

باز «من» دارد از آن دور تهی می‌آید                                      آن که می‌آید از آن دور جنازه است، رضا!

زنده شد پیش نگاهت تو خدایش شده‌ای              کفر «خورشید» پرستان پر راز است، رضا! (آهو: ۳۵)

این موارد نادر ـ که به هر روی قابل توجیه هستند و غلو صریح محسوب نمی‌شوند ـ در دفتر پیراستۀ «حیدرانه» اصلاح شده‌اند. خود صرافان که در مقدمه نگاشته: شعرهایش در این دفتر «در سایۀ محبت اهل ادب، مؤدب‌تر» شده‌اند، ظاهرا به همین ادب شرعی اشاره دارد. در «حیدرانه» ادب این‌گونه رعایت می‌شود:

علی پرست نفهمیده‌ست که تو «شبیه» خدا هستی             چرا که آینه هم اینقدر نشان نداده شباهت را (حیدرانه: ۷۱)

او «مع الحق» گفت و از آن روز ما را می‌کشند                                  دار ما خرمافروشان، حلقۀ موی علی (حیدرانه: ۱۶)

در این بیت، به تناسب «دار» و «می‌کشند»، خواننده منتظر «انا الحق» است که کفرآمیز است؛ اما با «مع الحق» مواجه می‌شود که عین ایمان است و برگرفته از حدیث نبوی: «عَلِیٌ‏ مَعَ‏ الْحَقِ‏ وَ الْحَقُّ مَعَه‏» (امالی: ۸۹)

حسن ختام این یادداشت ابیاتی از شعر «مو به مو» است که مباحث حماسه و عاطفه، تضمین مأثورات، اعتقادات و توحید را به خوبی نشان می‌دهد:

پیچ و تاب راه عشق از پیچ و تاب زلف توست            لیله القدر آن هزارش با حساب زلف توست

سر «سبحان الذی اسرا» شب گیسوی توست                      آیۀ «انّا فتحنا» نقش بر بازوی توست

تیغ کج شد عاشقانت را «صراط المستقیم»                   یک دعا داریم، آن هم: «یا علیُّ یا عظیم»

هر چه داریم از تو داریم از الست ای بوتراب                 گفت حق: «انّا خَلَقناکم ـ خَلَقنا ـ مِن تراب»

ساقی بزم «سَقاهم ربُّهُم» هستی علی!                      از همان روزی که پیمان پای خم بستی علی!

                 من نه آن‌اللهی‌ام، مولا! نه این‌اللهی‌ام                        جای من امن است در ایمان، امین‌اللهی‌ام (حیدرانه: ۲۲)

منابع:

  • قرآن کریم.
  • ابن بابویه، محمد بن علی (م ۳۸۱). امالی (صدوق). تهران. کتابچی. چ۶٫ ۱۳۷۶٫
  • بیات، رضا و عباسعلی وفایی. سطوح درک مفهوم امامت در شعر آیینی معاصر. پژوهش‌های اعتقادی کلامی. شمارۀ ۱۹٫ پاییز ۱۳۹۴٫
  • صرافان، قاسم. از آهو تا کبوتر. تهران. آرام دل. چ۲٫ ۱۳۹۲٫
  • ________ . حیدرانه. تهران. فصل پنجم. ۱۳۹۳٫
  • ________ . مولای گندمگون. تهران. آرام دل. ۱۳۹۰٫
  • قمیمشهدی، محمد بن‌محمدرضا. تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب. ۱۴ جلد. ویراستۀ حسین درگاهی. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات. ۱۳۶۸٫
  • لشکری، مجید. وبلاگ بیت به بیت. http://www.majidlashkari.blogfa.com.
  • مجلسی، محمدباقر بن‌محمدتقی. بحار الأنوار الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار (ع). ۱۱۱ جلد. بیروت: دار احیاء التراث العربی. ۱۴۰۳ق.
  • محتشم کاشانی، علی بن احمد. کلیات محتشم کاشانی. ۲ جلد. به تصحیح مصطفی فیضی کاشانی. تهران. سورۀ مهر. ۱۳۹۱٫


[۱]. «علم عشق تو بر بام سماوات بریم / دست در دست برآریم و به میقات بریم» (http://www.majidlashkari.blogfa.com/post-42.aspx)

[۲]. «خاموش محتشم که از این نظم گریه‌خیز/ روی زمین ز اشک جگر خون خضاب شد» (محتشم ۱: ۴۱۲)

در این بیت، مقصود محتشم از نظم، همان شعر است؛ اما با تعاریف امروزین نظم و شعر، سروده‌های برخی شاعران هیئتی به راستی «نظم» گریه‌خیز است!

درباره‌ی صرافان همچنین بخوانید:

معدل معجون

سختی سهل‌انگاری

تصنع در عاشقانگی

همچنین ببینید

لحظه در تور حضور است

با سپاس بسیار از همراهی‌های محمدحسین عباسی قرارمان ساعت ۱۰صبح است. با همان شوق همیشگی …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *