خانه / داستان / هنرِفوتبال، فوتبالِ هنری

هنرِفوتبال، فوتبالِ هنری

یک بار از ادبیات ورزشی سخن گفتیم، از تاریخچه و از انواع آن، اما این بار قدمی فراتر می‌رویم و ورزش به طور جدی ــ در این مطلب فوتبال ــ را بررسی می‌کنیم و به نقطه‌ای اشاره می‌کنیم که ورزش و هنر و ذاتاً ادبیات به یکدیگر می‌رسند. بارها و بارها درباره‌ی اتفاقات دراماتیک در این ورزش عجیب شنیده‌ایم؛ پس بگذارید نگاهی گذرا بیندازیم به مصداق‌های انکارناپذیری از آن.

جمله‌ای معروف به زبان پرتغالی یا همان برزیلی وجود دارد: «‌O Jogo Bonito». کسی نمی‌داند چه زمانی عبارت «بازی زیبا» به فوتبال منتسب شد، ولی در برزیل، جایی که فقط کلیسا‌های کاتولیک می‌توانند با محبوبیت فوتبال رقابت کنند، فوتبال و زیبایی یک جفت جداناشدنی‌اند. برای برزیلی‌ها فوتبال فقط چسباندن توپ به تور دروازه نیست، بلکه قله‌ی فوتبال جایی است پر از زیبایی و نه پیروزی. بنابر‌این، برای آن‌ها فوتبال ورزش نیست، هنر است.

وجه هنری فوتبال بارها و بارها بررسی و تحلیل شده و نمایشگاه‌ها و همایش‌های بسیاری در سراسر جهان به آن اختصاص یافته است. اما یکی از برترین و جادویی‌ترین این رویکرد‌ها فیلم عجیب داگلاس گوردون اسکاتلندی و فیلیپه پررنو فرانسوی است، فیلمی به نام زیدان، پرتره‌ی قرن ۲۱. برای کسانی که اهل فوتبال نیستند باید گفت که زین‌الدین زیدان فوتبالیست فرانسوی‌ای ‌است که از پدر و مادری الجزایری متولد شده است. او برای خیلی‌ها بهترین بازیکن تاریخ فوتبال بوده و ورای قدرت‌‌های تاکتیکی و تکنیکی بی‌نظیرش، از دسته‌ی‌ بازیکن‌هایی بوده که فوتبال را «هنری» بازی می‌کنند. فیلم عجیب است؛ چون به جای یک مستند عادی از زندگی زیدان، فقط یک مسابقه‌ی او با پیراهن تیم رئال‌مادرید اسپانیا نشان داده‌ می‌شود، با یک تفاوت که کارگردانان از هفده دوربین فقط برای ثبت تک‌تک حرکات این مجسمه‌‌ی خوش‌تراش اسطوره‌ای استفاده کرده‌اند. وقتی او می‌دود و یا گل می‌زند، صورتش تغییر محسوسی نمی‌کند، سرش را می‌خاراند و در جایش عقب و جلو می‌شود و جورابش را درست می‌کند. اما تا مدتی طولانی بی‌وقفه عرق می‌ریزد، از ابروانش، از چانه‌اش، از دستش، ‌لیتر پشت لیتر عرق می‌ریزد. گویی تئاتری را تماشا می‌کنیم که در آن همه‌ی بازیگران به غیر از یکی حذف شده‌اند. پلات نمایش نامفهوم است، ولی این تک‌بازیگر استعدادش را به گونه‌ای تسخیرناپذیر به رخ بیننده می‌کشد.

زیدان یک قهرمان در تراژدی است، ولی او در زمان بازی‌اش آن‌قدر بی‌نقص بود که برای یک موضوع هنری قطعاً یک کلیشه‌ی «همیشه قهرمان» می‌شد. اما هر سکه دو رو دارد؛ این نماد فرانسه، که اتفاقاً الجزایری است، در آخرین دقایق دوران فوتبالی‌اش و درست زمانی که یک‌میلیارد و نیم‌میلیون نفر به طور زنده بازی را تماشا می‌کردند، با یک ضربه‌ی سر به سینه‌ی بازیکن مقابلش، ورزشگاه المپیک برلین را با یک کارت قرمز ترک کرد. هنرمند‌ان بسیاری فینال جام جهانی ۲۰۰۶ را به شیو‌ه‌های خودشان به‌تصویر کشیده‌اند. عادل عبدالصمد، که او هم یک الجزایری ـ فرانسوی است، مجسمه‌ای پنج‌متری از برنز ساخت، گویی که آگوست رودن افسانه‌ای به زندگی بازگشته و با همان کیفیت همیشگی این اثر را خلق کرده است. یا حتی کارگردانی آلمانی به نام هارن فاروکی این مسابقه را از دوازده زاویه‌ی دید مختلف به‌تصویر کشید. و زیدان، یکی از بی‌نقص‌ترین فوتبالیست‌های تاریخ، اتللووار، خودش را در آخرین دقایق دوران ورزشی‌اش قربانی کرد تا شاید ثابت کند که فوتبال نه فقط یک ورزش دراماتیک، بلکه تراژدیک است.

درست در همین نقاط است که می‌توان هنر را به فوتبال ربط داد و داستانی جذاب ولی واقعی را روایت کرد. درست همین نقاط است که ادبیات ورزشی را شکل می‌دهد و به واقعه‌ای ورزشی شکلی اساطیری و هنری می‌بخشد.

آلبر کامو، نویسنده‌ی فرانسوی و هم‌وطن زیدان، متولد الجزایر است و پدری فرانسوی و مادری اسپانیایی‌الاصل دارد، درست بر عکس فوتبالیست فرانسوی. او هم مثل زیدان پایانی تراژدیک داشت و بعد از جان سالم به‌دربردن از جنگ، در یک سانحه‌ی رانندگی کشته شد. او در دوران تحصیل دروازه‌بان تیم فوتبال دانشگاه بود و برای همین است که می‌گوید: «من درس اخلاق و تعهد را فقط به فوتبال مدیونم».

زیدان بعد از جام جهانی در یک برنامه‌ی تلویزیونی ظاهر شد و از مردم فرانسه عذرخواهی کرد، ولی درباره‌ی اتفاقاتی که بین او و ایتالیایی افتاد حرفی به‌زبان نیاورد. بعدها، معلوم شد که مارکو ماتراتزی، مدافع ایتالیایی که به دست زیدان ضربه خورده بود، به مادر زیدان اهانت کرده بود. انگار فرانسوی هم درس اخلاق را گرفته بود و بی‌خیالِ جام جهانی، کاری را کرده بود که هر قهرمان تراژدی انجام می‌دهد.

همچنین ببینید

ادبیات، مخمصه، رهایی

ویتگنشتاین گفته بود که وظیفۀ فلسفه، نشان دادن راه خروج (بخوانید رهایی) به مگس گرفتار …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *