خانه / پرونده / هنر نویسندگی متعهد از جنس اتوود

هنر نویسندگی متعهد از جنس اتوود

بررسی کارنامه‌ی ادبی فرهنگی مارگارت اتوود

مارگارت اتوود، شاعر و رمان‌نویس معاصر کانادایی‌ست که کارهایش طیف وسیعی از مباحث مهم روز را در بر می‌گیرد. آثار اتوود در دانشگاه‌های جهان و در مباحث مختلفی چون دروس ادبیات امریکا، ادبیات کانادا، ادبیات پسااستعمارگرا، ادبیات انگلیسی، ادبیات علمی-تخیلی و مطالعات زنان تدریس می‌شوند.

اتوود و مسائل اجتماعیسیاسی

از اتوود غالبا بعنوان یک نویسنده فمینیست یاد می‌شود. با این وجود خود او نسبت به این انتساب بدبین است. وی معتقد است که فمینیسم مفهومی گنگ و وسیع است و باید دقیقا دانست که منظور فرد از فمینیسم چیست تا بتوان تصمیم گرفت که آیا ما فمینیست محسوب می‌شویم یا خیر.[۱]  در اواخر دهه شصت میلادی، جنبش دوم زنان در کانادا به اوج پیشرفت خود رسیده بود و ادبیات زنان، به معنای ادبیاتی که تجارب خاص زندگی آنان را بازتاب دهد، در جامعه کانادایی به رسمیت شناخته شده بود. اتوود که متولد ۱۹۳۹ است، اولین رمانش زن خوراکی را در سال ۱۹۶۹، یعنی در فضای داغ همین دهه منتشر کرد و در آن زنان را از وضعیت اجتماعی که در آن قرار دارند آگاه کرد. با این وجود، به قول دیوید استینز، «او (اتوود) قبل از هر چیز دیگری یک نویسنده‌ی کانادایی است.» [۲]

این هویت کانادایی و حس ناسیونالیسم و مسائل فرهنگی، تاریخی و محیط زیستی کانادا، که از دغدغه‌های آثار اتوود است، در همان ابتدا در رمان زن خوراکی مطرح شدند. بنابراین بهتر است همواره به یاد داشت که فمینیسم اتوودی تک‌بعدی نیست و با مسائل اجتماعی مهمی گره خورده است. گستره‌ی دغدغه‌های اجتماعی‌ای که اتوود در کنار مسأله هویت زنان به آن‌ها می‌پردازد به حدی است که گاه برای تعریف آن‌ها از واژه‌هایی چون فمینیسمِ پسااستعمارگرایی و فمینیست محیط زیستی (یا همان اکوفمینیست) استفاده می‌شود تا هرچه بهتر جامعیت سیطره‌ی کارش آشکار شود. در این مباحث هویت زن در رابطه‌ای تنگاتنگ با استعمار فرهنگی اجتماعی و نیز با طبیعت ارائه می‌شود. اتوود در کارهایش به فساد و تحقیر و استعمار کانادا و اهمیت هویت کانادایی هم‌پای اهمیت خودباوری و هویت زن پرداخته و در جاهایی این دو را هم آمیخته است. بدین صورت که در برخی از آثارش این‌طور به نظر می‌رسد که سعی دارد نشان دهد که «استقلال کامل کانادا بدون آزادی زنان از سلطه قدرت‌های مردسالار و محدودیت‌های اجتماعی محقق نیست.»[۳]

اتوود در مقاله‌ی انتقادی خود تحت عنوان اصلی دومین حرف‌ها اذعان می‌دارد: «من به هیچ‌وجه نویسنده‌ها را افراد کاملا منزوی نمی‌پندارم، بلکه آن‌ها را ناچارا درگیر و در رابطه با جامعه می‌دانم. طبیعت این ارتباط ممکن است متفاوت باشد. نویسنده ممکن است ناخودآگاه جامعه را منعکس کند، یا ناخودآگاه آن را بررسی و راه‌های تغییر آن را طرح‌ریزی کند؛ و رابطه بین نویسنده و جامعه شدت خواهد یافت اگر جامعه (و نه مثلا زندگی عاشقانه‌ی نویسنده یا تفکراتش بر گل‌های رز) ”موضوع “ کار نویسنده شود.» [۴] تعهد و هوشیاری اجتماعی اتوود مخصوصا در بازتاب اعتراضش بر امپریالیسم امریکایی، کاپیتالیسم و سرمایه‌داری و جوامع مصرف‌گرا در آثارش قابل توجه است. بدین‌ترتیب می‌توان اتوود را در رده نویسندگان متعهدی چون کامو و سارتر قرار داد که دغدغه اصلی هنرشان تعهد به مسایل اجتماعی سیاسی بود.

اتوود و ژانر علمی-تخیلی

علاقه‌ی اتوود به علوم و اکتشافات علمی نیز در ژانر علمی-تخیلی (یا چنانچه خود ترجیح می دهد ژانر تفکربرانگیز (Speculative fiction)) در برخی از داستان‌هایش چون سرگذشت ندیمه منعکس شده است. مدل رمان‌های اتوود بیشتر یادآور ژانر علمی-تخیلی فمینیست است که از شاخه‌های علمی-تخیلی بود که در اوایل قرن بیستم پدیدار شد. اتوود با مطالعه جوامع بسته و مردسالار در سرگذشت ندیمه جامعه‌ای ضد آرمانی از جنس ۱۹۸۴ جورج اورول ولی با رنگ و بوی زنانه‌تر را ترسیم می‌کند.

فمینیسم اتوودی

بسیاری معتقدند که رمان‌های اتوود از بهترین نمونه‌های تجلی ایده‌های سیمون دوبوارند. به نظر می‌رسد که او نیز مانند دوبووار معتقد است که ما زن به دنیا نمی‌آییم بلکه زن می‌شویم. توجه به تفاوت بین جنسیت بیولوژوکی و جنسیتی که جامعه با الگوهای از پیش تعیین‌شده به زن تحمیل می‌کند از شناسه‌های کتاب جنس دوم بووار است که اتوود به آن می‌پردازد. علاوه بر آن، موضوعات مهمی چون بدن زن و سواستفاده از آن، روان زن و نیز قدرت و تحصیلات زن در رمان‌های اتوود برجسته‌اند. در سرگذشت ندیمه او جامعه‌ای را ترسیم می‌کند که در آن زنان دقیقا جنس دوم و ابزار تولید مثل هستند.

شخصیت‌های اصلی اتوودی که عموما زنان هستند، در اغلب رمان‌ها خواننده را به خاطرات گذشته‌شان، که زمان حال آن ها را رقم زده، می‌برند. جستجوی هویت در جوامع مردسالار چالش اصلی زندگی شخصیت‌های گه‌گاه بی‌نام و نشان اتوود است. او در رمان‌هایش جوامعی را به تصویر می‌کشد که در آن زن تحت مالکیت مرد، ابزار تولید مثل و چرخ دنده‌ای ناچیز در سیستم است. شخصیت‌های زن او عموما در ابتدای داستان‌ها خیلی از حق و حقوق خودآگاه نیستند ولی در طی داستان به بینش و تکامل شخصیتی هویتی می‌رسند.

در عین حال اتوود که همیشه نسبت به برچسب فمینیسم محتاط بوده است، این ایده که زنان قربانی محض و بی‌چون‌وچرای دستگاه‌های مردسالاراند را نمی‌پذیرد و همیشه این شرایط را تا حدی به خود زنان نیز نسبت می‌دهد. او که همیشه تصویرگر محدودیت‌های جامعه‌ی مردسالار و حاکمیت آن بر زنان است، این شرایط را سرنوشت بی‌درروی زنان در جامعه‌ی نرینه نمی‌داند و نجات از آن و تغییر آن را در دست خود زنان یا به قول میشل فوکو در مقاومت‌شان می‌پندارد. فوکو در کتاب تاریخچه‌ی جنسیت، پس از تاکید بر آن که قدرت در همه جا هست، اضافه می‌کند که هم‌پای آن مقاومت نیز همه‌جا هست. این است که شخصیت‌های مؤنث اتوود همیشه راه چاره‌ای در مسیرشان هست تا در صورت تمایل، خود را از شرایطی که در آن گرفتارند نجات دهند.[۵] این مقاومت‌های اتوودی گاه بسیار ظریف و نامتعارفانه اعمال می‌شوند؛ از نوشتن و پناه بردن به خاطرات در سرگذشت ندیمه گرفته تا جنون در آلیاس گریس و یا کنترل بر بدن مثل چاق شدن در بانوی پیشگو، دست از غذا کشیدن و انورکسیا در زن خوراکی یا پیری بدن در آدمکش کور. بدین‌صورت، زنان اتوودی با خروج از تعریف جامعه مردسالار و سرمایه‌دار از هویت‌شان نشان می‌دهند که این دستگاه‌ها نه غیرقابل تزلزل‌اند و نه مسلط بر آن‌ها، و بدین‌گونه ساختارهایی که سعی در بستن و محدود کردن و تعریف کردن‌شان را دارند به چالش می‌کشند.

اتوود و ادبیات پسامدرن

_تاریخ نگاری

از مولفه‌هایی که اتوود را جز نویسندگان برجسته پسامدرن قرار می‌دهد صدادادن به قشر بی‌صدای جامعه و روایت از دید و زبان این قشر است. در رمان‌های اتوود، این قشر به حاشیه رانده شده می‌تواند زنان، کودکان، سرخپوستان، حیوانات و طبیعت، مهاجران یا هنرمندان باشد. در واقع این ایده‌ی پسامدرن، از توجه به قراردادی و سلیقه‌ای و انتخابی بودن تاریخ و این‌که تاریخ را مردان قدرتمند می‌نویسند می‌آید. به نقل از گرت پت چنانچه فوکو می‌گوید: «نظام‌های گفتمانی معمولا هم‌معنای نظام‌های قدرت‌اند.» [۶]  در عصر  پسامدرن که حقیقت را نمی‌شود از خلال یک گفتمان تعیین کرد، توجه به روایت‌های گفته نشده و خفه شده، در حین به چالش کشیدن گفتمان‌های بزرگ، دید بازتری برای برداشت از تاریخ و حقیقت در اختیار ما قرار می‌دهد. کومی ووینا در مقاله‌ی خود از کارهای اتوود بعنوان تلاشی برای صدادادن به روایت‌های زنانی که هیچ‌گاه فرصت نقل داستان‌شان از دید خودشان را نداشتند، یاد می‌کند و با بازی با لغت تاریخ history در زبان انگلیسی که متشکل از دو کلمه‌ی “داستان او (مذکر)” است آن‌ها را نقل herstories “داستان‌های او (مونث)” می‌نامد.[۷] توجه اتوود به ظلمی که به اجدادش به اتهام جادوگری در قرن هفده در شهرهای پیوریتن امریکای شمالی شده در اشعاری چون “ماری نیمه به دار آویخته” به چشم می‌خورد. در این دوران، زنانی که زیر بار عرف جامعه نمی‌رفتند و دنبال آزادی و استقلال خود بودند به اتهام جادوگر بودن محکوم می‌شدند.

این جنبه‌ی بازسازی روایت در اکثر کارهای اتوود به چشم می‌خورد و مخصوصا در سرگذشت ندیمه و آلیاس گری و پنلوپیاد برجسته‌تر است. در پنلوپیاد، اتوود داستان اسطوره‌ای پنلوپه همسر اودیسه و خواستگارانش و قتل عام دوازده ندیمه‌اش که هومر در اودیسه سروده را از دید خود پنلوپه بازسرایی می‌کند که تا حد زیادی ورژنی کاملا متفاوت از حقیقت و تاریخ ارائه می‌دهد که یادآور نظریه‌های لیندا هاچن درباب ”فراداستان تاریخ نگارانه“ است. با این کار او نه تنها به صدای سرکوب شده زن امکان ابراز خود در پس تاریخ را می‌دهد بلکه با بازنویسی اسطوره‌ها قطعیت نداشتن و قراردادی بودن تاریخ و واقعیت را اثبات می‌کند.

_زبان

این دغدغه‌ی هوشمندانه‌ی اتوود تا مرز زبان پیش می‌رود. توجه آگاهانه به مساله‌ی زبان، محدودیت‌های زبان و ارتباط انسان‌ها از جنبه پسامدرن دیگر کارهای اتوود است. در سرگذشت ندیمه، اتوود با بازی با اسامی و ابداع عناوینی چون غیر زن، سلطه‌ی جوامع مستبد از طریق زبان و عبارات بر افکار و رفتار مردم را نشان می‌دهد. برای مقاومت در برابر چنین جامعه‌ای، اتوود در واقع با صدادادن به شخصیت‌های خفه‌مانده در تاریخ و روایت‌ها، به آن‌ها زبانی می‌بخشد که از خلال و نیز از فرای سیستم لوگوسانتریک و مردسالار زبانی، با به سخره کشیدن آن و شکستن چارچوب‌هایش آن را به چالش می‌کشد. پایین آوردن و به‌هم ریختن سلسله مراتب‌ها، برعکس کردن اولویت‌ها و کم‌اهمیت و مسخره کردن مسائل مهم از یک طرف و اغراق در مسایل دیگر از طرف دیگر، و نیز آمیختن افسانه و تخیل با واقعیت (همانند فالکنر) به این امر کمک می‌کند. همچنین اقتباس ژانرهای محبوب و سنتی چون فالکلور و گوتیک و سپس به چالش کشیدن و به سخره گرفتن آن‌ها ار جمله تکنیک‌های سنت‌شکن اتوودی است.

لحن اتوود بوی طنز سیاهی را دارد که سرگرم‌کننده و هشداردهنده است. لحن غیررسمی و زبان گاها خیابانی و مکالمه، دیالوگ‌هایی که منجر به چند صدایی و پلی‌فونی می‌شوند، استفاده از زمان حال برای روایت و قصه‌گویی و حس تعلیق قوی در کارهای اتوود نشان‌دهنده‌ی قدرت او در روایت است. او با لحنی شوخ‌طبع و پر هجو و کنایه هم‌پای لحن تند و نیش‌دار و گاهی تاریکش از تجارب خاص و ناب زنانگی پرده برمی‌دارد.[۸]

اتوود به شخصیت‌هایش زبانی پیچیده و چندگانه می‌دهد که قدرت بخش آن‌ها در خلق معنای وجود خود و کشف و تثبیت هویت‌شان است. او نسبت به این‌که زبان، قدرت را به همراه می‌آورد کاملا آگاه است و در شعر “هجی کردن” این مسأله را ذکر می‌کند: «پس از سخن، قدرت است.» در این شعر اتوود با توصیف دخترش که در حال یادگیری الفبا برای هجی کردن اسم خود است شعر را آغاز کرده و پس از گریز زدن به داستان اجدادش که متهم به جادوگری شده‌اند، شعر را با تأملی عمیق و شاعرانه بر طبیعت زبان و معجزه‌ی زبان استعاری ادبیات به پایان می‌رساند: «آن‌هنگام که استخوان‌ها می‌دانند که تهی هستند/ و کلمه می‌شکند و جفت خود را می‌زاید و حقیقت را می‌گوید/ خود بدن دهان می شود.» ­

زبان روایت اتوود چند لایه و در تراکنش فعال با خواننده است. روایت در روایت، استفاده از کلمات چندمعنایی، پارادوکس‌ها و به‌هم ریختن ساختار دوگانه معنایی زبان از شاخصه‌های زبان خودبازتاب اتووداند. در بانوی پیشگو، روایت جون از زندگی‌اش، موازی با روایت‌های شعرها و داستان‌هایش، مانند داستان‌سرایی شهرزاد هزارویک شب، خواننده را تا بی‌انتها پیش می‌برند. اتوود این مشخصه‌ی زبانش را در تصویر آیینه‌هایی که در روبروی هم تصویری بی‌انتها از شمع ارائه می‌دهند منعکس می‌کند. همچنین پایان سرنوشت شخصیت‌ها عموما باز و در روایت گم می‌ماند. چنان‌چه خودش در مباحثه‌ای در نوامبر ۲۰۰۴ با دم گیلیان بیر استاد ادبیات کمبریج می‌گوید: «بهترین توصیف برای پروسه نوشتن و خواندن تصویر هزارتوست.» در واقع می‌توان این‌گونه برداشت کرد که اتوود در ساختار کارهایش نیز نسبت به بستن و محدود کردن مقاومت می‌کند، گویی پنلوپه‌ایست که برای نجات خویش، بافتنش را به تعویق می‌اندازد یا شهرزادی‌ست که داستانش پایانی ندارد.

اتوود همچنین گاه با قراردادن خودِ زن در جایگاه قربانی‌کننده، ساختارهای جفتی و دوگانه‌ی زبانی(binary oppositions)  چون مذکر/مونث، قربانی کننده/قربانی، که قربانی‌کننده را صرفا مذکر و قربانی را مؤنث تعریف می‌کنند را می‌شکند و این‌گونه زبان را از پایه و اساس از داوری‌ها آزاد می‌کند. در رمان‌های او قربانی‌کننده گاه خودِ زن و گاه زنی دیگر است (ر.ک. به سرگذشت ندیمه، زن خوراکی، بانوی پیشگو). در عین حال این قربانی‌کننده می‌تواند جامعه مصرف‌گرا یا امپریالیسم هم باشد و در کل صرفا محدود به مردان نیست.

این‌گونه است که مارگارت اتوود می‌تواند مانند ویرجینیا وولف با دیدی بازتر و آزادتر و عمیق‌تر، در ورای افراط‌ها و سطحی‌گری‌های برخی فمینیست‌ها به بررسی هویت زن و در کنار آن به آگاهی بخشی درباره شرایط اجتماعی و سیاسی بپردازد. اهمیت آثار اتوود در جامعیت، هوشمندی و عمق بررسی مسائل اجتماعی سیاسی در ادبیات است. درک صحیح از موقعیت و هویت زنان و جامعه و بازتاب دادن هنری آن در ادبیات و با کمک شناخت صحیح از زبان، اتوود را در زمره‌ی نویسندگان بزرگ تاریخ ادبیات جهان قرار داده است.

منابع

 

[۱] McNamara, Mary. “Margaret Atwood answers the question: Is ‘The Handmaid’s Tale’ a feminist book?. latimes.com. Retrieved by Wikipedia 2018.

[۲] Stains, David. “Margaret Atwood in her Canadian Context”. The Cambridge Companion to Margaret Atwood. Ed. Coral Ann Howells. Cambridge: Cambridge UP, 2006. p. 12.

[۳] Ibrahim Zidan, Ashraf. “Postcolonial Feminism in Margaret Atwood’s Fiction”. International Journal of Linguistics and Literature (IJLL). 2: 3, July 2013. p, 12.

[۴] Atwood, Margaret. “Northrope Fry Observed”. Second Words. Toronto: Anansi, 1982. p. 398.

[۵] Somacarrera, Pilar. “Power Politics: Power and Identity”. The Cambridge Companion to Margaret Atwood. Ed. Coral Ann Howells. Cambridge: Cambridge UP, 2006. p. 54.

[۶] Garretts-Petts, W.F. “Reading, Writing and the Postmodern Condition: Interpreting Margaret Atwood’s The Handmaid’s Tale”. Open Letter. 7: 1, 1988, p.83.

[۷] Vevaina, Coomi S. “Margaret Atwood and History”. The Cambridge Companion to Margaret Atwood. Ed. Coral Ann Howells. Cambridge: Cambridge UP, 2006. p. 86.

[۸] Dvorak, Marta. “Margaret Atwood’s Humor”. The Cambridge Companion to Margaret Atwood. Ed. Coral Ann Howells. Cambridge: Cambridge UP, 2006. p. 86.

همچنین ببینید

بریده کتاب/ رهایی

برشی کوتاه از کتاب سال سیل، اثر ترجمه نشده‌ی مارگارت اتوود

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *