مستند‌نگاری؛ آوردگاه سهل و ممتنع

یادداشتی از داور بخش مستندنگاری در نهمین جایزه‌ی ادبی جلال آل‌احمد

او بنیان گذار اولین کانون بسیج کشور در همدان و کنگره سرداران و امیران و ۸ هزار شهید استان همدان و بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس و بنیان گذار موزه دفاع مقدس استان همدان بوده که سالها بعد به عنوان معاون ادبیات دفاع مقدس کشور نقش اساسی در تدوین کتابهای دفاع مقدس کشور را عهده دار بوده است....

نوشته ۷ دی ۱۳۹۵ ذیل روایت
نظر بدهید |

«مستند‌نگاری» در پیوند و ترکیب موزون تاریخ و ادبیات شکل می‌گیرد و تصویری ساختارمند می‌سازد، بی‌واسطه‌ی خیال از نوع داستانی آن و متعهد به راستی در روایت ــ ترکیبی به‌ظاهر سهل و به‌غایت ممتنع؛ سهل از آن رو که هر کسی هر آنچه را دیده و شنیده می‌تواند بنویسد و ممتنع از آن جهت که بسیاری از قلم‌ها در آغاز یا میانه‌ی راه از پرداخت به اسناد تاریخی درمی‌مانند و به مقصود نمی‌رسند.

ویژگی سهل‌وممتنع‌بودن شاخه‌ی مستند‌نگاری در حوزه‌ی جنگ بیش‌تر از سایر موضوعات و مقولات تاریخ معاصر ایران نمود دارد و بی‌شک، شکل ساختار متکثر آن در دفاع مقدس هشت‌ساله زمینه‌ی سهل‌وممتنع‌بودن آن را فراهم آورده است.

این ساختار چگونه از سادگی به تکثر رسید؟

از همان روز تهاجم، اولین خاطرات متولد شدند. دامنه‌ی جنگ وقتی به شهرها و پشت جبهه رسید، گستره‌ی روایتْ حجمی به وسعت ایران پیدا کرد. این بار، هر کوی و برزن و مردم، از کوچک و بزرگ، از هر قشر و طبقه‌ی اجتماعی، حوادثی دیدند که چشم تاریخ ندیده بود. مادرانی در پاسخ به بمباران‌ها نوجوانان و جوانانشان را روانه‌ی جبهه‌ی نبرد کردند و از این رهگذر، مضامین بکر و بدیعی از جنس خاطرات خلق شد و نیز در پشت میله‌های اسارت نبردی شکل گرفته بود که مخاطرات خود را داشت و سینه‌ی اسرای دربند را از خاطرات پر می‌کرد.

داوری شاخه‌ی مستند‌نگاری، چون ماهیت سهل و ممتنع نگارش آن، دشوار است، اما اصل مسلّمِ مورد اتقانِ اهل فن بررسی ارزش تاریخی هر اثر به موازات پردازش ادبی آن و عدم تغییر و تحریف واقعیت و وفاداری به حقیقت واقعه در کنار «ادبیت» متن است.

در آثار رسیده‌ی سال ۱۳۹۴ به دبیرخانه‌ی جایزه‌ی ادبی جلال آل‌احمد در گروه مستند‌نگاری چند نکته گفتنی است:

  • همه‌ی قالب‌های مستند‌نگاری در آثار این دوره دیده می‌شوند، مثل یادنامه‌نویسی، یادداشت‌های روزانه، سفرنامه‌نویسی، جستارنویسی، یگان‌نویسی، خاطرات خودنوشت و خاطرات دیگرنوشت. از این میان، خاطرات دیگرنوشت بیش‌ترین سهم و سفرنامه‌نویسی کم‌ترین سهم را داشته‌اند.
  • به‌نظر می‌رسد پرداختن به موضوع دفاع مقدس از دغدغه‌ی شاهدان این واقعه‌ی بزرگ فراتر رفته و به نسل‌های بعدی رسیده است.
  • متأسفانه، تلاش بسیاری از سازمان‌ها و نهادها در جهت کمیت‌گرایی و ارتقای آمار نشر با ارائه‌ی کارهای نه چندان مطلوب هم‌چنان به‌چشم می‌خورد، بهطوری که حجم کثیری از این تولیدات نتوانسته‌اند با جامعه‌ی مخاطب ارتباط برقرار کنند.
  • خوشبختانه، از حیث سوژه‌ها، جریان‌سازی مثبت و حرکت‌آفرینی در بخش زنان اتفاق افتاده است. قلم‌ها از پشت خاکریز به داخل کوچه‌ها و خانه‌ها در پشت جبهه‌ها آمده‌اند. این رویکرد انسانی به جنگ در جهت نشان‌دادن لایه‌های پنهان آن در میان خانواده‌های رزمندگان حرکت نوینی است که به تولید متن‌های خواندنی و پرکشش و با مخاطب عام انجامیده است.
  • عنوان کتاب و طراحی جلد آن در حکم ویترینی است که دست خواننده را می‌گیرد و به مطالعه‌ی درون کتاب مشتاق می‌کند. مباحث زیبایی‌شناسی در حوزه‌ی طرح جلد و گرافیک کتاب معرف روح حاکم بر کتاب است که متناسب با موضوع و متن ارائه می‌شود. بسیاری از کتاب‌های این حوزه، بعد از گذشت سهدهه تجربه، هنوز در ابتدای این راه‌اند.


پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *


حقوق مادی و معنوی مطالب این وب‌گاه برای الف‌یا محفوظ است. © 2017
ساخت نیمروز